असार २६ , जनकपुरधाम । शिवराम झा “गुडडु”– नेपालको शैक्षिक इतिहासमा जनकपुरको सांस्कृतिक हैसियत सदैव उच्च मानिंदै आएको छ। जनकपुर सहर स्वयं एक जीवित विश्वविद्यालयजस्तै थियो—जहाँ दर्शन, वेद, न्यायशास्त्र र मिथिलाकालीन सभ्यताले बौद्धिक उचाई हासिल गरेको थियो। तर, आधुनिक नेपालको संघीय संरचनामा मधेशको शैक्षिक उपेक्षा गम्भीर थियो। त्यस सन्दर्भमा, राजश्री जनक विश्वविद्यालयको स्थापना केवल एक शैक्षिक संस्थाको निर्माण थिएन—यो मधेशको अस्तित्व र सम्मानसँग जोडिएको आत्मसम्मानको लडाइँ थियो। र यही लडाइँमा एक प्रमुख राजनीतिक र वैचारिक नेतृत्वदाताको रूपमा बिमलेन्द्र निधि देखा परे।
विगत दुई दशकदेखि मधेशका बुद्धिजीवी, विद्यार्थी तथा राजनीतिकर्मीहरूले जनकपुरमा एक छुट्टै विश्वविद्यालयको माग गर्दै आएका थिए। जनकपुरको ऐतिहासिक र धार्मिक महत्त्वका आधारमा ‘जनक’ र ‘राजश्री’ नामको प्रयोग गर्दै विश्वविद्यालय स्थापना गर्ने परिकल्पना उठाइएको थियो। तर, यो केवल नारासम्म सीमित थियो—व्यवस्था परिवर्तनपछिका सरकारले बारम्बार उपेक्षा गरे।
यो मागलाई संस्थागत गर्न बिभिन्न ज्ञापनपत्र, आन्दोलन र सडकमै आन्दोलन हुन थाले। यसबीच, बिमलेन्द्र निधि जस्ता नेताले यो विषयलाई संसद, मन्त्री परिषद र पार्टी नेतृत्वस्तरमा पुनः–पुनः उठाइरहे।
बिमलेन्द्र निधि मधेशको राजनीति मात्र होइन, मिथिला संस्कृतिका गहिरा ज्ञाता पनि हुन्। उनका राजनीतिक भाषणमा जनकपुरको गौरवशाली इतिहास, विदेह राजाहरू, वाग्मय परम्परा, सीता–जनक परम्पराको उल्लेख सधैं हुने गर्छ। यसले उनलाई राजश्री जनक विश्वविद्यालयको वैचारिक आधारको पक्षपोषण गर्न सहज बनायो।
२०७२ सालको संविधान निर्माणपछि नयाँ संघीय प्रणाली लागू भयो। यही सन्दर्भमा बिमलेन्द्र निधिले शिक्षा मन्त्रालयसँग लगातार समन्वय गरे। तत्कालीन शिक्षा मन्त्री, योजना आयोगका अधिकारी र मन्त्रीपरिषद्मा यस विषयमा दबाबमूलक कुटनीति गरे। निधिले जनकपुरमा विश्वविद्यालयको भौगोलिक, भाषिक र जनसंख्यात्मक आवश्यकता देखाउँदै सरकारलाई बाध्य तुल्याए।
बिमलेन्द्र निधि प्रतिनिधिसभाको प्रभावशाली सदस्य भएका कारण संसदीय समितिमा यो प्रस्ताव उनले राखे। राष्ट्रिय योजना आयोगलाई दबाब दिई जनकपुरलाई शैक्षिक केन्द्र बनाउनुपर्ने तर्क गरे। विश्वविद्यालय खोल्ने कार्ययोजना नैतिक उत्तरदायित्व भएको दाबी गर्दै निधिले त्यसबेलाको प्रधानमन्त्री (शेरबहादुर देउवा) र अन्य शीर्ष नेताहरूसँग गोप्य र खुला रूपमा छलफल जारी राखे।
केवल विश्वविद्यालय खोल्ने नाम मात्र होईन, त्यसको नाम ‘राजश्री जनक’ राख्ने अवधारणाको सूत्रपात पनि निधिकै प्रस्ताव थियो। यो नामले मिथिला गौरव, जनक वंशको धरोहर र जनकपुरको ऐतिहासिक हैसियत झल्काउँछ। यसमा संस्कृति र आधुनिक शैक्षिक संकल्पनाको समिश्रण रहेको थियो।
बिमलेन्द्र निधिले यो विषय उठाउँदा सबैले समर्थन गरेका थिए भन्ने सोच भ्रम हो। काठमाडौं केन्द्रित नीतिनिर्माताहरूले जनकपुरमा विश्वविद्यालय खोल्ने निर्णयलाई “संवेदनशील” विषय माने। राजनीतिक रूपमा मधेशको सशक्तिकरणलाई केही शक्ति केन्द्रहरूले असहज रूपमा हेरिरहेका थिए। निधि स्वयं नेपाली कांग्रेसभित्र पनि आलोचना खेपिरहेका थिए—”मधेशकेन्द्रित भए” भन्ने आरोपमा।
तर, निधिले आफ्नो राजनीतिक भविष्यको जोखिममा राखेर पनि यो एजेण्डालाई अघि बढाए। उनले यस विश्वविद्यालयको स्थापना सामाजिक न्याय र क्षेत्रीय समानताको आन्दोलनको एउटा भाग बनाए।
२०६९ सालदेखि नै औपचारिक छलफल सुरु भए पनि २०७३ सालमा नेपाल सरकारले राजश्री जनक विश्वविद्यालय स्थापना गर्ने निर्णय गर्यो। २०७४ सालमा विधेयक पारित भई विश्वविद्यालय ऐन जारी भयो। प्रारम्भिक समयदेखि नै निधिले यस विश्वविद्यालयलाई केवल भवन निर्माणको सवाल नबनाई शिक्षण गुणस्तर, पाठ्यक्रम र अनुदानको सवालमा ध्यान केन्द्रित गरे।
उनले विश्वविद्यालयको संरचनागत सुदृढीकरणका लागि बिभिन्न शैक्षिक विज्ञहरूसँग संवाद गरे। भारतको मिथिला युनिभर्सिटी, बनारस हिन्दु विश्वविद्यालय जस्ता संस्थासँग सहकार्यको सम्भावना पनि राखे।
राजश्री जनक विश्वविद्यालयको हालको अवस्था भने मिश्रित छ—भौतिक संरचना विस्तार हुनुमा केही नेताले अनावश्यक बिवाद गरिरहेको छ भने शैक्षिक गुणस्तरमा अपेक्षित सुधार हुन बाँकी छ भने उनको बुझाइ रहेको छ । तर, यस संस्थाको अस्तित्व स्वयं मधेशका लाखौं विद्यार्थीहरूका लागि एक प्रेरणा हो।
बिमलेन्द्र निधि अहिले पनि यो संस्थाको संरक्षकजस्तै भूमिका खेलिरहेका छन्। उनले हालै दिएको एक सार्वजनिक मन्तव्यमा भनेका थिए:
> “जनकपुरको संस्कृति केवल पूजापाठको होइन—विज्ञान, शिक्षा र न्यायशास्त्रको थियो। राजश्री जनक विश्वविद्यालय त्यो गौरवको पुनर्स्थापना हो।”यद्यपि, आलोचकहरूले निधि र विश्वविद्यालय दुवैप्रति केहि प्रश्न उठाएका छन्: विश्वविद्यालयको राजनीतिक नियुक्ति र पार्टीको कार्यकर्ता व्यवस्थापनको केन्द्र बन्ने खतरा देखिएको छ। निधि जस्ता नेताहरूले संस्थाको शिक्षक छनोट प्रक्रिया, प्रशासनिक पारदर्शिता लगायतमा पर्याप्त ध्यान नदिएको टिप्पणीहरू छन्।संघीय सरकारबाट निरन्तर बजेट लबिइङ गरे तापनि, मधेश सरकारसँग समन्वय कम देखिन्छ।
राजश्री जनक विश्वविद्यालय केवल एक शैक्षिक संरचना होइन। यो मधेश र जनकपुरको सांस्कृतिक आत्माभिमान, शिक्षा अधिकार र क्षेत्रीय समताकोलागि अग्रगामी कदम हो। यसको स्थापनामा बिमलेन्द्र निधिको भूमिका राजनीतिक नेताको हैसियतमा मात्र होइन, क्षेत्रीय नेता, सांस्कृतिक अभिभावक र शैक्षिक अभियन्ताको रूपमा गम्भीर र ऐतिहासिक छ।
यद्यपि विश्वविद्यालय अझै धेरै सुधार र संस्थागत परिष्करणको बाटोमा छ, यसको स्थापनाको श्रेय दिनु पर्दा बिमलेन्द्र निधिको नाम पहिलो पंक्तिमा अवश्य आउँछ। उनी यो विश्वविद्यालय स्थापनाको मुख्य रणनीतिकार हुन् भन्ने तथ्य इतिहासले दर्ता गरिसकेको छ।
