असार २६ ,जनकपुरधाम। शिवराम झा — नेपाल लगायत सम्पूर्ण हिन्दू संस्कृतिमा मनाइने एक महत्वपूर्ण र आध्यात्मिक चाड —गुरु पूर्णिमा आज मनाइदै छ। आषाढ शुक्ल पूर्णिमाका दिन मनाइने यो पर्व गुरु प्रति श्रद्धा प्रकट गर्ने दिनको रूपमा हजारौं वर्षदेखि परम्परागत रूपमा चलिआएको छ। हिन्दू, बौद्ध, जैन परम्परामा गुरुको स्थान भगवानभन्दा पनि माथि राखिएको छ, किनकि गुरुले नै ज्ञानको उज्यालो मार्फत अज्ञानताको अन्धकार हटाउँछ।
गुरु शब्द “गु” र “रु” बाट बनेको हो — “गु” भन्नाले अन्धकार र “रु” भन्नाले नाश गर्ने भन्ने जनाउँछ। अर्थात्, अज्ञानको अन्धकारलाई हटाउने व्यक्ति नै गुरु हो। गुरु हाम्रो जीवनका मार्गदर्शक, नैतिकताको पाठ सिकाउने, व्यवहार र चिन्तनको सही दिशा दिने व्यक्ति हुन्।
गुरु केवल विद्यालयका शिक्षक मात्र होइनन् — हाम्रा जीवनका हरेक चरणमा मार्गदर्शन गर्ने आमा-बाबु, आध्यात्मिक गुरु, सन्त, समाजका सचेतक, वा कुनै पनि प्रेरणादायी व्यक्तित्व गुरु हुन सक्छन्।
गुरु पूर्णिमाको इतिहास वेदकालीन युगसम्म जान्छ। विशेषतः यो दिन महर्षि वेदव्यास को जन्मजयन्तिको रूपमा पनि मनाइन्छ। महर्षि वेदव्यासलाई चार वेदहरुको वर्गीकरण गर्ने, महाभारत लेख्ने, र पुराणहरुको संरचना गर्ने श्रेय दिइन्छ। त्यसैले यो दिनलाई व्यास पूर्णिमा पनि भनिन्छ।
बौद्ध परम्परामा पनि यस दिनलाई महत्त्वका साथ लिइन्छ। गौतम बुद्धले ज्ञान प्राप्तिपछि पहिलो उपदेश यसै दिन सारनाथमा दिएका थिए, जुन दिन उनका पाँच शिष्यहरूले उनलाई “गुरु” रूपमा स्वीकार गरेका थिए।
आजको समयमा “गुरु” शब्दको परिभाषा फराकिलो भएको छ। पुस्तकमै सीमित ज्ञानभन्दा बाहिर गएर जीवनको हरेक पाटोमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सहयोग गर्ने व्यक्तिलाई पनि गुरु मानिन्छ। आजको डिजिटल युगमा त प्रविधि, पुस्तक, अनुभव, र संवाद पनि हाम्रा गुरु बन्न सक्छन्।
गुरु र शिष्यबीचको सम्बन्ध केवल शिक्षा आदान–प्रदानको मात्र होइन, यो आत्मिक सम्बन्ध हो। आदिकालदेखि नै यो सम्बन्ध श्रद्धा, समर्पण, सेवा, र अनुशासनमा आधारित रहँदै आएको छ। यस सम्बन्धमा शिष्यले मात्र गुरुबाट ज्ञान लिंदैन, गुरु पनि शिष्यबाट सिक्ने अवसर प्राप्त गर्छ।
नेपालमा विशेषगरी विद्यालय, गुठी, आश्रम र धार्मिक संस्थाहरुमा गुरु पूर्णिमा पर्व विशेष सम्मानसाथ मनाइन्छ। विद्यार्थीहरूले आफ्ना शिक्षकहरुलाई फूलमाला, टिका, मिठाई, र सम्मानपत्र अर्पण गरी श्रद्धा प्रकट गर्छन्। परम्परागत हिन्दू गुरुकुलमा आजको दिन शिष्यहरूले आफ्ना गुरुका खुट्टा धोइदिएर आशीर्वाद लिने चलन छ।
धार्मिकस्थलहरूमा गुरुहरूको प्रवचन, सत्संग, भजन, कीर्तन, ध्यान र साधनाहरू गरिन्छ। बौद्ध धर्मावलम्बीहरू बौद्ध विहारमा भेला भएर बुद्ध र उनका अनुयायी गुरुहरूको सम्झना गर्दछन्।
गुरु पूर्णिमा केवल उत्सव होइन, यो मूल्य, नैतिकता र संस्कारको हस्तान्तरणको पर्व पनि हो। यो दिन हाम्रा शिक्षालयहरूमा “गुरु–शिष्य परम्परा” लाई पुनः स्मरण गरी विद्यार्थीहरूको मनमा संस्कार, अनुशासन र कृतज्ञता जगाउने अवसर हो।
आजको शिक्षाप्रणालीमा गुरु–शिष्य सम्बन्ध धेरै औपचारिक र व्यवसायिक बनेको देखिन्छ। गुरुहरू अब ज्ञानको स्रोत मात्र नभई, परीक्षा पास गराउने माध्यम जस्ता बनेका छन्। यस्तो अवस्थामा गुरु पूर्णिमा एक मौका हो—जहाँ हामी आफ्नो भित्रको गुरुत्वलाई सम्झन सक्छौं र हाम्रा जीवनका सच्चा गुरुहरूलाई पुनः सम्मान गर्न सक्छौं।
मिथिका क्षेत्रमा गुरु पूर्णिमालाई विशेष श्रद्धासाथ मनाइन्छ। जनकपुर, विरगंज, बिर्तामोड, लहान, बर्दिवास लगायतका स्थानहरूमा परम्परागत रूपमा गुरु पूजनका कार्यक्रम आयोजना गरिन्छ। विद्या, संस्कार र धर्मको नगरी जनकपुरधाममा त जनक–अष्टावक्र संवाद को स्मरण पनि आजको दिन गरिन्छ। जनकपुर क्षेत्रको सांस्कृतिक गौरव यही हो—जहाँ गुरुलाई केवल शिक्षक होइन, जीवनको मार्गदर्शकका रूपमा पूजा गरिन्छ।
गुरु पूर्णिमा केवल एउटा तिथि होइन, यो एउटा चेतना हो—जहाँ हामी अज्ञानताको बादल चिर्दै ज्ञानको सूर्यमा पुग्ने प्रयास गर्छौं। यो दिन हामी सबैले आफ्ना गुरुहरूलाई सम्झने, धन्यवाद दिने, र आफ्नो जीवनको यात्रा कता जाँदैछ भनेर आत्मसमीक्षा गर्ने अवसर हो।
यस गुरु पूर्णिमामा, हामी सबै मिलेर ज्ञान, संस्कार र श्रद्धालाई पुनः जागृत गरौं। गुरुका पदचिन्हमा हिँडेर नै हामीले जीवनलाई सार्थक बनाउने बाटो भेट्न सक्छौं। युवाहरूले गुरु पूर्णिमा मनाउने तरिका केवल “फूलमाला लगाउने” वा “फोटो पोस्ट गर्ने” मा सीमित नहोस्। यो दिन आत्मसमीक्षा, कृतज्ञता र दिशा प्राप्ति को दिन हो।
