परिचय
रौतहटको पत्रकारिताको विकासक्रमलाई नियाल्दा प्रेमचन्द्र झाको नाम लामो समयदेखि सक्रिय सञ्चारकर्मीका रूपमा आउँछ। स्थानीय पत्रकारिताबाट आफ्नो व्यावसायिक यात्रा सुरु गरेका झा छापा, रेडियो र टेलिभिजन पत्रकारितासम्म पुगेका छन्। पत्रकारिता पेशासँगै नेपाल पत्रकार महासंघको जिल्ला नेतृत्व सम्हाल्नु र प्रेस स्वतन्त्रताको पक्षमा आवाज उठाउनु उनको सार्वजनिक जीवनका महत्वपूर्ण पक्ष हुन्।
वि.सं. २०२८ साल पुस ३ गते रौतहटमा जन्मिएका झाले प्रमाणपत्र तहसम्मको अध्ययन गरेको प्रेस काउन्सिल नेपालको अभिलेखमा उल्लेख छ। उनले वि.सं. २०५५ सालदेखि ‘रौतहट टाइम्स’ साप्ताहिकमार्फत पत्रकारिता सुरु गरेका थिए। त्यसपछि करिब तीन दशकको अवधिमा उनले विभिन्न सञ्चारमाध्यममा काम गर्दै रौतहटको पत्रकारितामा आफ्नो छुट्टै परिचय बनाएका छन्।
जन्म र शिक्षा
प्रेस काउन्सिल नेपालको सार्वजनिक अभिलेखअनुसार प्रेमचन्द्र झाको जन्म वि.सं. २०२८ साल पुस ३ गते रौतहटमा भएको हो। उनको औपचारिक शिक्षा प्रमाणपत्र तहसम्म रहेको सोही अभिलेखमा उल्लेख छ।
उनको बाल्यकाल, पारिवारिक पृष्ठभूमि तथा प्रारम्भिक शिक्षाका विषयमा विस्तृत र प्रमाणित सार्वजनिक सामग्री सीमित रहेकाले ती विषयलाई अनुमानका आधारमा प्रस्तुत गर्नु उपयुक्त हुँदैन। उपलब्ध तथ्यले भने रौतहटसँग उनको सामाजिक तथा व्यावसायिक सम्बन्ध लामो समयदेखि रहेको देखाउँछ।
पत्रकारितामा प्रवेश
प्रेमचन्द्र झाको पत्रकारिता यात्रा वि.सं. २०५५ सालमा सुरु भएको हो। उनले त्यस समय प्रकाशित हुने ‘रौतहट टाइम्स’ साप्ताहिकबाट पत्रकारिताको औपचारिक यात्रा प्रारम्भ गरेका थिए।
स्थानीय तहमा सञ्चारमाध्यमको पहुँच अहिलेको तुलनामा निकै सीमित रहेको समयमा साप्ताहिक पत्रिकाबाट पत्रकारिता सुरु गर्नु उनको पेशागत यात्राको महत्वपूर्ण सुरुवात थियो। स्थानीय घटना, जनसरोकारका विषय र जिल्लाका गतिविधिलाई सञ्चारमाध्यममार्फत सार्वजनिक बहसमा ल्याउने काममा उनको संलग्नता बढ्दै गयो।
छापा पत्रकारितादेखि रेडियो र टेलिभिजनसम्म
रौतहट टाइम्सबाट सुरु भएको उनको यात्रा एउटा सञ्चारमाध्यममा मात्र सीमित रहेन। प्रेस काउन्सिल नेपालको विवरणअनुसार उनले विभिन्न समयमा प्रतिक दैनिक, नवयुगवाणी साप्ताहिक, नारायणी टुडे, तराई एक्सप्रेस साप्ताहिक र क्रान्तिद्वार दैनिक लगायतका पत्रपत्रिकामा काम गरे।
छापा पत्रकारितापछि उनले रेडियो र टेलिभिजन पत्रकारितामा समेत अनुभव हासिल गरे। उनले रौतहट एफएम, क्यापिटल एफएम, रेडियो संस्कृति लगायतका रेडियोमा काम गरेको तथा न्यूज २४ टेलिभिजनमा समेत रिपोर्टिङ गरेको प्रेस काउन्सिल नेपालको विवरणमा उल्लेख छ।
यसरी उनको पत्रकारिता यात्रा हेर्दा स्थानीय साप्ताहिकबाट सुरु भएर दैनिक पत्रिका, रेडियो र राष्ट्रिय टेलिभिजनसम्म विस्तार भएको देखिन्छ।
रौतहट एफएम र प्रेस स्वतन्त्रताको संघर्ष
प्रेमचन्द्र झाको पत्रकारिता यात्राको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष समाचार लेखन र प्रसारणका क्रममा सामना गर्नुपरेका चुनौतीसँग सम्बन्धित छ।
Freedom Forum अन्तर्गतको प्रेस स्वतन्त्रता अभिलेखमा प्रकाशित विवरणअनुसार सन् २००९ मा रौतहट एफएमबाट प्रहरीले घुस लिएर अवैध काठ बोकेका ट्र्याक्टर छाडेको विषयमा समाचार प्रसारण गरेपछि झालाई ज्यान मार्ने धम्की आएको थियो।
यो घटना उनको पत्रकारिताको पेशागत जोखिमसँग जोडिएको महत्वपूर्ण प्रसंग हो। समाचारमार्फत सार्वजनिक निकायमा हुने अनियमितता वा भ्रष्टाचारका विषय उठाउँदा पत्रकारले स्थानीय स्तरमा सामना गर्नुपर्ने दबाब र सुरक्षासम्बन्धी चुनौतीको यो एउटा उदाहरणका रूपमा समेत यसलाई हेर्न सकिन्छ।
त्यसैगरी सन् २००८ मा रौतहटमा पत्रकारमाथि भएको प्रहरी आक्रमणसम्बन्धी घटनामा पनि उनलाई नेपाल पत्रकार महासंघ रौतहट शाखाका अध्यक्षका रूपमा उद्धृत गरिएको अन्तर्राष्ट्रिय पत्रकार महासंघ (IFJ) को अभिलेखमा उल्लेख छ।
नेपाल पत्रकार महासंघको नेतृत्व
पत्रकारिता पेशासँगै झाको अर्को महत्वपूर्ण परिचय हो—नेपाल पत्रकार महासंघ रौतहट शाखाको नेतृत्व।
वि.सं. २०७७/७८ को निर्वाचनमा उनी नेपाल पत्रकार महासंघ रौतहट शाखाको अध्यक्षमा निर्वाचित भएका थिए। उनको नेतृत्वमा जिल्लाका पत्रकारका पेशागत अधिकार, प्रेस स्वतन्त्रता, पत्रकारको सुरक्षा तथा पत्रकारितासम्बन्धी विभिन्न विषयमा महासंघले संस्थागत भूमिका निर्वाह गरेको देखिन्छ।
नेपाल पत्रकार महासंघको जिल्ला नेतृत्वमा रहँदा उनी जिल्लामा पत्रकारमाथि हुने दुर्व्यवहार, धम्की तथा आक्रमणका घटनामा पत्रकारको पक्षमा बोल्ने भूमिकामा समेत देखिए।
२०२३ मा प्रकाशित समाचारहरूमा समेत उनलाई नेपाल पत्रकार महासंघ रौतहट शाखाका अध्यक्षका रूपमा उद्धृत गरिएको पाइन्छ। यसबाट उनको महासंघ नेतृत्वसम्बन्धी सार्वजनिक उपस्थिति लामो समयसम्म रहेको देखिन्छ।
पत्रकार संगठनमा आबद्धता
झाको पत्रकारिता यात्रा पेशागत संस्थासँगको आबद्धतासँग पनि जोडिएको छ। उपलब्ध सार्वजनिक स्रोतहरूमा उनलाई प्रेस चौतारीसँग आबद्ध पत्रकारका रूपमा उल्लेख गरिएको छ।
पछि प्रकाशित विवरणहरूमा उनी नेपाल पत्रकार महासंघ रौतहट शाखाका पूर्वअध्यक्ष तथा प्रेस चौतारीसँग आबद्ध पत्रकारका रूपमा उल्लेख भएका छन्।
पत्रकार संगठनमा उनको संलग्नताले पत्रकारितालाई केवल समाचार लेखनको पेशाका रूपमा नभई पत्रकारको पेशागत अधिकार, संगठन र प्रेस स्वतन्त्रतासँग जोडिएको क्षेत्रका रूपमा हेरेको संकेत गर्छ।
पुरस्कार तथा सम्मान
लामो पत्रकारिता यात्राको अर्को महत्वपूर्ण उपलब्धि प्रेस काउन्सिल नेपालको ‘सशक्त सञ्चारकर्मी पुरस्कार’ हो।
प्रेस काउन्सिल नेपालको ४६औँ वार्षिकोत्सवका अवसरमा प्रदान गरिएको ‘सशक्त सञ्चारकर्मी पुरस्कार’ प्राप्त गर्ने सञ्चारकर्मीमध्ये प्रेमचन्द्र झाको नाम पनि समावेश गरिएको थियो।
काउन्सिलको विवरणमा उनको जन्म, शिक्षा, पत्रकारितामा प्रवेश र विभिन्न सञ्चारमाध्यममा गरेको कामसमेत उल्लेख गरिएको छ।
यो सम्मानले स्थानीय पत्रकारितामा लामो समयदेखि सक्रिय रहेका झाको योगदानलाई संस्थागत रूपमा समेत मान्यता दिएको देखिन्छ।
पत्रकारिताको शैली र कार्यक्षेत्र
प्रेमचन्द्र झाको पत्रकारिता मूलतः रौतहट केन्द्रित रहेको देखिन्छ। स्थानीय प्रशासन, सुरक्षा, विकास निर्माण, सामाजिक समस्या, राजनीतिक गतिविधि तथा जनसरोकारका विषय उनको रिपोर्टिङका प्रमुख क्षेत्रका रूपमा देखिन्छन्।
स्थानीय पत्रकारका रूपमा उनको विशेषता भनेको जिल्लामा घटेका घटनालाई राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमसम्म पुर्याउनु पनि हो। रेडियो तथा टेलिभिजनमा काम गरेको अनुभवका कारण स्थानीय समाचारलाई तत्काल प्रसारणयोग्य स्वरूपमा प्रस्तुत गर्ने अवसरसमेत उनले पाए।
पत्रकारितामा तीन दशक
वि.सं. २०५५ सालमा ‘रौतहट टाइम्स’ साप्ताहिकबाट सुरु भएको उनको पत्रकारिता यात्राले अहिले करिब तीन दशक पूरा गरेको छ।
यस अवधिमा नेपाली पत्रकारिताको स्वरूपमा ठूलो परिवर्तन आएको छ। साप्ताहिक पत्रिकाको समयदेखि दैनिक पत्रिका, एफएम रेडियो, टेलिभिजन हुँदै अनलाइन र डिजिटल पत्रकारिताको युगसम्म आइपुग्दा झा पत्रकारितामै निरन्तर देखिएका छन्।
उनको व्यावसायिक यात्रालाई मोटामोटी रूपमा यसरी हेर्न सकिन्छ:
रौतहट टाइम्स साप्ताहिक → विभिन्न छापा माध्यम → एफएम रेडियो → राष्ट्रिय टेलिभिजन → डिजिटल/अनलाइन पत्रकारिता।
यो यात्रा उनको पेशागत निरन्तरता र बदलिँदो सञ्चार प्रविधिसँगै पत्रकारितामा सक्रिय रहने क्षमताको उदाहरण हो।
चुनौती र संघर्ष
पत्रकारिता आफैंमा चुनौतीपूर्ण पेशा हो। विशेषगरी जिल्ला तहमा पत्रकारिता गर्दा स्थानीय शक्ति संरचना, प्रशासन, राजनीतिक दबाब र व्यक्तिगत जोखिमको सामना गर्नुपर्ने अवस्था रहन्छ।
प्रेमचन्द्र झाको सार्वजनिक पत्रकारिता यात्रामा पनि यस्ता चुनौतीका उदाहरण भेटिन्छन्। समाचार प्रसारणकै कारण धम्की आएको घटना तथा पत्रकारमाथि भएको आक्रमणका विषयमा महासंघको नेतृत्व गर्दै आवाज उठाएको प्रसंगले उनको पत्रकारितामा जोखिम र संघर्षको पक्षलाई देखाउँछ।
तर कुनै पत्रकारको सम्पूर्ण पेशागत मूल्याङ्कन केवल विवाद वा संघर्षका घटनाबाट मात्र गर्न सकिँदैन। उनको करिब तीन दशक लामो पत्रकारिता यात्रा, विभिन्न सञ्चारमाध्यममा काम गरेको अनुभव, पत्रकार महासंघको नेतृत्व र प्रेस काउन्सिलबाट प्राप्त सम्मानलाई समेत समग्रतामा हेर्नुपर्ने हुन्छ।
व्यक्तित्व र सार्वजनिक योगदान
प्रेमचन्द्र झाको सार्वजनिक पहिचान मुख्यतः पत्रकार र पत्रकार संगठनका अगुवाका रूपमा बनेको देखिन्छ।
उनको यात्रामा तीनवटा पक्ष विशेष रूपमा उल्लेखनीय छन्—
पहिलो, स्थानीय पत्रकारिताबाट व्यावसायिक जीवन सुरु गरेर लामो समयसम्म पेशामा टिकिरहनु।
दोस्रो, छापा, रेडियो र टेलिभिजनजस्ता विभिन्न सञ्चारमाध्यममा काम गरेर बहुआयामिक अनुभव हासिल गर्नु।
तेस्रो, नेपाल पत्रकार महासंघ रौतहट शाखाको नेतृत्व गर्दै जिल्लाका पत्रकारको पेशागत हकहित र प्रेस स्वतन्त्रताको पक्षमा संस्थागत भूमिका निर्वाह गर्नु।
निष्कर्ष
प्रेमचन्द्र झाको जीवनी मूलतः रौतहटको स्थानीय पत्रकारिताबाट सुरु भएको लामो पेशागत यात्राको कथा हो।
वि.सं. २०२८ साल पुस ३ गते रौतहटमा जन्मिएका झाले प्रमाणपत्र तहसम्मको शिक्षा हासिल गरेपछि वि.सं. २०५५ सालमा ‘रौतहट टाइम्स’ साप्ताहिकबाट पत्रकारिता सुरु गरे। त्यसपछि प्रतिक दैनिक, नवयुगवाणी साप्ताहिक, नारायणी टुडे, तराई एक्सप्रेस साप्ताहिक, क्रान्तिद्वार दैनिकलगायतका छापा माध्यम हुँदै रौतहट एफएम, क्यापिटल एफएम, रेडियो संस्कृति र न्यूज २४ टेलिभिजनसम्म पत्रकारिता गरे।
करिब तीन दशक लामो यात्रामा उनी समाचार संकलन र लेखनमा मात्र सीमित रहेनन्। नेपाल पत्रकार महासंघ रौतहट शाखाको नेतृत्वसमेत सम्हाले र पत्रकारको पेशागत सुरक्षा तथा प्रेस स्वतन्त्रताको विषयमा सार्वजनिक भूमिका निर्वाह गरे। पत्रकारितामा पुर्याएको योगदानका लागि प्रेस काउन्सिल नेपालको ‘सशक्त सञ्चारकर्मी पुरस्कार’ समेत प्राप्त गरे।
यस अर्थमा प्रेमचन्द्र झालाई रौतहटमा स्थानीय पत्रकारिताको विकासक्रमसँग जोडिएको एउटा लामो समयदेखिको पत्रकारिता व्यक्तित्वका रूपमा लिन सकिन्छ। उनको यात्रा स्थानीय साप्ताहिकबाट सुरु भएर विभिन्न छापा माध्यम, एफएम रेडियो र राष्ट्रिय टेलिभिजन हुँदै आजको डिजिटल पत्रकारितासम्म पुगेको देखिन्छ।
स्रोत आधार: प्रेस काउन्सिल नेपाल, नेपाल पत्रकार महासंघसम्बन्धी प्रकाशित समाचार, Freedom Forum को प्रेस स्वतन्त्रता अभिलेख, International Federation of Journalists (IFJ) लगायत सार्वजनिक अभिलेख तथा समाचार सामग्री।
