पितृ तर्पण : वैदिक स्मृतिदेखि महालया र सोह्रश्राद्धसम्मको सनातन परम्परा —प्रेमचन्द्र झा

१० असोज ,  यस वर्ष असोज ११ देखि २४ गतेसम्म सोह्रश्राद्ध, असोज २४ गते महालया औँसी तथा पितृ विसर्जन
फोटो : नदीमा पितृ तर्पण गर्दै श्रद्धालु ।
राजदेवी नगरपालिकामा सोह्रश्राद्धको पहिलो दिन नदी तथा जलाशयका किनारमा पितृलाई तर्पण गर्ने श्रद्धालुको भीड देखिन्थ्यो। पुरुषहरू जलपात्र बोकेर नदीतर्फ जाने र कुश, तिल तथा जल अर्पण गर्दै पूर्वजको स्मरण गर्ने क्रम चलिरहेको थियो। तर त्यही भीडमा एउटा दृश्य केही फरक थियो।
पुरुषहरू तर्पण गरेर फर्किंदै गर्दा गीता देवी राउत बरै नदी किनारमा पुगिन्। हातमा जलपात्र थियो, मनमा आफ्ना दिवंगत माता–पिता, आमा–हजुरआमा र पूर्वजप्रतिको गहिरो सम्झना।
राजदेवी नगरपालिका–३, बसतपुर निवासी रामचन्द्र राउत बरैकी श्रीमती गीता देवीले प्रश्न गरिन्—“महिलाले तर्पण किन नगर्ने?”
उनी आफ्ना पूर्वजको नाममा तर्पण गर्न नदी किनार पुगेकी थिइन्। उनका लागि त्यो केवल एउटा धार्मिक कर्म थिएन, आफ्नो अस्तित्वको जरा सम्झने अवसर थियो। श्रीमान् बाहिर रहेको अवस्थामा आफूले सकेसम्म पूर्वजप्रतिको कर्तव्य पूरा गर्न चाहेको उनले बताइन्। पुरुषहरूले जस्तै आफूले पनि पितृपक्षभरि तर्पण गर्ने इच्छा व्यक्त गरिन्।
गीता देवीको त्यो उपस्थितिले एउटा धार्मिक कर्मकाण्डसँगै सामाजिक प्रश्न पनि उठाएको छ—पितृलाई सम्झने अधिकार, श्रद्धाको अभिव्यक्ति र बदलिँदो सामाजिक अभ्यासबीचको सम्बन्ध के हो?
यो प्रश्नको उत्तर सबै समुदाय, कुल, सम्प्रदाय र गृह्यपरम्पराका लागि एउटै हुन सक्दैन। पितृकर्मका विधिमा क्षेत्र, कुलाचार, शाखा र परम्पराअनुसार भिन्नता पाइन्छ। तर गीता देवीको हातबाट अर्पण भएको जलले एउटा सार्वभौम भावलाई भने अभिव्यक्त गर्छ—पूर्वजप्रतिको स्मरण र कृतज्ञता।
मानिसको जीवन वर्तमानमा मात्र अडिएको हुँदैन। उसको अस्तित्व पछाडि एउटा लामो वंशयात्रा हुन्छ—आमा–बुबा, बाजे–बज्यै, परबाजे–परबज्यै हुँदै पुस्तौँ पुस्तासम्म फैलिएको। हामीले बोल्ने भाषा, सिकेको संस्कार, अपनाएको संस्कृति, पाएको नाम, घर–परिवार, परम्परा र जीवनका धेरै आधार कुनै न कुनै रूपमा अघिल्ला पुस्ताबाट प्राप्त भएका हुन्छन्।
त्यसैले सनातन चिन्तनमा मानिसलाई केवल वर्तमान पुस्ताको सदस्यका रूपमा होइन, अतीत र भविष्यबीचको एउटा सेतुका रूपमा हेरिएको पाइन्छ।
यही वंशीय स्मृति, कृतज्ञता र पितृऋणको धार्मिक अभिव्यक्ति हो—पितृ तर्पण।
जलको अञ्जलीमा कृतज्ञताको इतिहास
पितृ तर्पण हिन्दू धर्म–संस्कृतिको अत्यन्त प्राचीन परम्परा हो। जल, तिल, कुश र मन्त्रद्वारा दिवंगत पितृहरूको स्मरण गर्दै गरिने तर्पणमा केवल कर्मकाण्ड छैन; यसभित्र स्मृति छ, श्रद्धा छ, कृतज्ञता छ र आफूभन्दा अघिका पुस्ताप्रतिको दायित्वबोध छ।
वैदिक साहित्यमा पितृयज्ञको अवधारणादेखि गृह्यसूत्र, धर्मसूत्र, स्मृति, महाभारत र पुराणसम्म पितृकर्मको निरन्तरता देखिन्छ। त्यसैले पितृ तर्पणलाई कुनै एउटा कालखण्डमा जन्मिएको कर्मकाण्डका रूपमा मात्र बुझ्नु यसको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक गहिराइलाई सीमित गर्नु हुनेछ।
‘तर्पण’ शब्द संस्कृतको ‘तृप्’ धातुसँग सम्बन्धित मानिन्छ। यसको भाव तृप्त पार्नु, सन्तुष्ट गर्नु वा प्रसन्न पार्नु हो। श्रद्धापूर्वक जल, तिल आदि अर्पण गर्दै ‘तृप्यताम्’—तृप्त हुनुहोस्—भन्ने भाव व्यक्त गरिने कर्मलाई पितृ तर्पण भनिन्छ।
यसको भौतिक अर्थ जल अर्पण गर्नु भए पनि आध्यात्मिक अर्थ अझ गहिरो छ। यसको मूल भाव हो—“हामी आफ्नो अस्तित्वको स्रोतलाई सम्झिरहेका छौँ।”
देवऋण, ऋषिऋण र पितृऋण
सनातन धार्मिक चिन्तनमा मानिसमाथि विभिन्न प्रकारका ऋण वा दायित्वको अवधारणा पाइन्छ। देवताप्रति यज्ञ–उपासना, ऋषिप्रति ज्ञान र संस्कारको संरक्षण तथा पितृप्रति वंश, स्मृति, श्राद्ध र तर्पणलाई दायित्व निर्वाहका रूपमा बुझ्ने परम्परा विकसित भएको छ।
तैत्तिरीय उपनिषद्को प्रसिद्ध वचन छ—
> **मातृदेवो भव।
> पितृदेवो भव।
> आचार्यदेवो भव।
> अतिथिदेवो भव॥**
अर्थात्—आमालाई देवतासमान मान, बाबुलाई देवतासमान मान, आचार्यलाई देवतासमान मान र अतिथिलाई देवतासमान मान।
यो वचनले एउटा महत्वपूर्ण पक्ष देखाउँछ—पितृसम्मान मृत्यु भएपछि मात्र सुरु हुने विषय होइन। जीवित माता–पिताको सम्मान, सेवा र संरक्षण पनि पितृऋणको व्यापक भावभित्र पर्छ।
त्यसैले पितृकर्मको वास्तविक अर्थ बुझ्दा दुईवटा पक्ष सँगसँगै आउँछन्—दिवंगत पितृको स्मरण र जीवित पितृको सम्मान।
श्राद्धमा श्रद्धाको स्थान
पितृकर्ममा ‘श्रद्धा’लाई प्रधानता दिइन्छ। श्रद्धासहित गरिने कर्मलाई नै श्राद्ध भनिएको धार्मिक व्याख्या पाइन्छ।
धर्मशास्त्रीय परम्पराले श्राद्धका लागि अपराह्नकाललाई विशेष महत्व दिएको छ। मनुस्मृतिमा भनिएको छ—
> **यथा पक्षोऽपरः श्रेष्ठः श्राद्धस्य च तथापरः।
> अपराह्णस्तु यः प्रोक्तः पितृणां तु स उच्यते॥**
यसको भाव श्राद्धकर्मका लागि अपराह्नकाललाई विशेष उपयुक्त मानिएको छ भन्ने हो।
त्यही सन्दर्भमा अर्को श्लोकमा भनिएको छ—
> **यदेव तर्पयत्यद्भिः पितॄन् स्नात्वा द्विजोत्तमः ।
> तेनैव कृत्स्नमाप्नोति पितृयज्ञक्रियाफलम् ॥**
अर्थात् स्नान गरेर जलद्वारा पितृलाई तर्पण गर्ने कर्मलाई पनि पितृयज्ञको महत्वपूर्ण फलसँग जोडिएको छ।
तर यहाँ एउटा कुरा बुझ्न आवश्यक छ। शास्त्रीय निर्देशको सामान्य सिद्धान्त र स्थानीय कर्मकाण्डको व्यवहारिक समय एउटै कुरा होइन। तिथि प्रवेश, समाप्ति, सूर्योदय–सूर्यास्त, स्थानविशेषको पञ्चाङ्ग र कुलाचारअनुसार वास्तविक श्राद्ध वा तर्पणको समय फरक पर्न सक्छ। त्यसैले अपराह्नकाललाई धर्मशास्त्रीय महत्व दिइएको भए पनि हरेक ठाउँमा एउटै घडीलाई अनिवार्य समय मान्नु उचित हुँदैन।
पिता, पितामह र प्रपितामह
पितृकर्ममा पिता, पितामह र प्रपितामहलाई विशेष स्थान दिइएको पाइन्छ। मनुस्मृतिमा भनिएको छ—
> **वसून् वदन्ति तु पितॄन् रुद्रांश्चैव पितामहान् ।
> प्रपितामहांस्तथादित्यान् श्रुतिरेषा सनातनी ॥**
धार्मिक व्याख्यामा पिता वसुस्वरूप, पितामह रुद्रस्वरूप र प्रपितामह आदित्यस्वरूप मानिने परम्परा छ।
यसै कारण पितृकर्ममा तीन पुस्तालाई विशेष स्थान दिइन्छ। तर यसको अर्थ पितृकर्म केवल तीन पुस्तामा सीमित हुन्छ भन्ने होइन। विभिन्न कुलपरम्परा र श्राद्धविधिमा माता, मातामह, मातामही तथा अन्य ज्ञात–अज्ञात दिवंगत आफन्तको स्मरण पनि गरिन्छ।
पितृ भनेको केवल पुरुष पूर्वजको संकुचित अर्थमा बुझ्नु हुँदैन। जसले जीवन, संस्कार, परिवार र परम्पराको निरन्तरतामा योगदान गरे, उनीहरू सबैको स्मृति पितृकर्मको व्यापक भावसँग जोडिन सक्छ।
वैदिक कालमा पितृयज्ञ
पितृहरूको स्मरण वैदिक धार्मिक परम्पराको पुरानो तहसम्म पुग्छ। ऋग्वेदमा पितृहरूलाई सम्बोधन गरिएका मन्त्र तथा सूक्तहरू पाइन्छन्। पितृहरूलाई आह्वान, हविष्य र सोमसँग सम्बन्धित धार्मिक कल्पनासँग जोडिएको देखिन्छ।
पितृहरूलाई सम्बोधन गरिएको एउटा वैदिक मन्त्र यस्तो छ—
> **उशन्तस्त्वा निधीमहि
> उशन्तः समिधीमहि।
> उशन्त आ वहा वह
> पितॄन् हविषे अत्तवे॥**
वैदिक मन्त्रपरम्परामा पितृहरूको आह्वान र हविष्य अर्पणको धार्मिक भाव देखिन्छ। यसले पूर्वजप्रतिको श्रद्धा पुराणकालमा मात्र विकसित भएको नभई वैदिक धार्मिक जीवनको पुरानो तहसँग सम्बन्धित रहेको देखाउँछ।
समयसँगै पितृयज्ञको स्वरूप विस्तार हुँदै गयो। गृह्यसूत्र र धर्मसूत्रले श्राद्ध तथा पितृकर्मका विधिलाई व्यवस्थित गरे। स्मृतिग्रन्थहरूले तिथि, आचार, दिशा, भोजन, दान र तर्पणका विषयमा नियम प्रस्तुत गरे। महाभारत र पुराणहरूले त्यसमा आख्यान र धार्मिक अर्थ थपे।
यसरी आजको पितृकर्म हजारौँ वर्षमा विकसित हुँदै आएको सनातन परम्पराको वर्तमान रूप हो।
निमि ऋषि र श्राद्धको कथा
महाभारतको अनुशासन पर्वमा श्राद्धको उत्पत्तिसँग सम्बन्धित निमि ऋषिको कथा उल्लेखनीय छ।
युधिष्ठिरले भीष्मसँग श्राद्धको उत्पत्ति, यसको विधि र महत्वबारे प्रश्न गर्दा भीष्मले निमिको प्रसंग सुनाउँछन्। आफ्ना पुत्र श्रीमतको निधनपछि शोकाकुल निमिले पुत्रको सम्झनामा अन्न, फलफूल आदिको व्यवस्था गरी पितृकर्म गरे। त्यसपछि ऋषिहरूले पनि पितृका लागि श्राद्ध गर्न थालेको धार्मिक आख्यान महाभारतमा पाइन्छ।
यस कथाको धार्मिक अर्थ गहिरो छ।
मृत्युले जन्माएको शोकलाई केवल विलापमा सीमित नगरी स्मृति, श्रद्धा, अर्पण र कर्तव्यमा रूपान्तरण गर्नु नै श्राद्धको सांस्कृतिक मर्मका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।
मानिसको दुःखलाई संस्कारमा रूपान्तरण गर्ने एउटा माध्यम बनेको छ—श्राद्ध।
कर्णको कथा र पितृदायित्व
पितृपक्षसँग जोडिएको अर्को लोकप्रिय धार्मिक कथा कर्णसँग सम्बन्धित छ।
दानवीर कर्णले जीवनभर सुन, चाँदी, गहना तथा अन्य वस्तु दान गरे। तर पितृका लागि अन्न–जल अर्पण नगरेको कथात्मक प्रसंग पुराण तथा लोकपरम्परामा पाइन्छ। मृत्युपछि पितृलोकमा त्यसैको परिणाम भोग्नुपरेको र उनलाई पृथ्वीमा फर्केर पितृका लागि श्राद्ध गर्ने अवसर दिइएको कथा प्रचलित छ।
यसलाई ऐतिहासिक तथ्यका रूपमा भन्दा पितृकर्मको महत्व बुझाउने धार्मिक–प्रतीकात्मक आख्यानका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ।
यस कथाको सन्देश स्पष्ट छ—समाजलाई दान गर्नु, परोपकार गर्नु र सार्वजनिक जीवनमा योगदान गर्नु महत्वपूर्ण भए पनि आफ्नो परिवार र पूर्वजप्रतिको स्मृति तथा दायित्व बिर्सनु हुँदैन।
जल, तिल र कुश
पितृ तर्पणमा जलको स्थान विशेष छ। जल जीवनको आधार हो। सनातन संस्कारमा जललाई शुद्धता, जीवन र पवित्रताको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ।
स्नान, आचमन, अभिषेक, अर्घ्य र तर्पण—यी सबैमा जलको महत्वपूर्ण स्थान छ।
तिल पनि पितृकर्मको महत्वपूर्ण द्रव्य हो। तिल मिसाइएको जललाई तिलोदक भनिन्छ। कुश वैदिक कर्मकाण्डमा पवित्र वनस्पतिका रूपमा प्रयोग हुन्छ।
यसैले नदी किनारमा उभिएर हातमा कुश, जलमा तिल र मुखमा मन्त्र उच्चारण गर्दै गरिएको तर्पण बाहिरबाट सरल देखिए पनि त्यसको पछाडि लामो धार्मिक इतिहास छ।
पितृकर्ममा ‘स्वधा’ शब्दको विशेष महत्व छ। देवताका लागि अर्पण गर्दा ‘स्वाहा’ प्रयोग हुने परम्पराको तुलनामा पितृकर्ममा ‘स्वधा’ विशेष रूपमा प्रयोग हुन्छ।
सामान्य पितृस्मरण मन्त्र—
> **ॐ पितृभ्यः स्वधा नमः।
> ॐ पितामहेभ्यः स्वधा नमः।
> ॐ प्रपितामहेभ्यः स्वधा नमः।**
त्यस्तै—
> **देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च।
> नमः स्वधायै स्वाहायै नित्यमेव नमो नमः॥**
यी मन्त्रहरूले पितृ, देवता र स्वधा–स्वाहाप्रतिको श्रद्धाभाव व्यक्त गर्छन्।
तर्पण र श्राद्ध एउटै होइन
पितृकर्मबारे धेरैपटक एउटा भ्रम देखिन्छ—तर्पण र श्राद्धलाई एउटै मान्ने।
यी दुवै पितृकर्मसँग सम्बन्धित भए पनि एउटै होइनन्।
श्राद्ध व्यापक कर्म हो। त्यसमा संकल्प, पितृआवाहन, पिण्डदान, तर्पण, ब्राह्मण सत्कार, भोजन, दक्षिणा तथा अन्य कर्म समावेश हुन सक्छन्।
तर्पण भने मुख्यतः जल तथा तिलजस्ता द्रव्यद्वारा पितृलाई अर्पण गर्ने कर्म हो।
अर्थात् कुनै श्राद्धमा तर्पण एउटा अंग हुन सक्छ, तर हरेक तर्पणलाई पूर्ण श्राद्ध भन्न मिल्दैन।
यही भिन्नता बुझ्नु पितृकर्मको विधि बुझ्न महत्वपूर्ण छ।
पार्वण श्राद्ध के हो?
विशेष पर्व, तिथि वा पितृसम्बन्धी अवसरमा गरिने श्राद्धलाई पार्वण श्राद्ध भनिन्छ। पितृपक्षमा दिवंगत पितृको मृत्यु भएको तिथिमा श्राद्ध गर्ने परम्परा छ।
त्यस दिन संकल्प, पितृस्मरण, पिण्डदान, तर्पण, भोजन, दान तथा दक्षिणाजस्ता कर्म कुलपरम्पराअनुसार गरिन्छ।
यसकारण पितृपक्षलाई ‘सबैले सोह्रै दिन एउटै प्रकारको श्राद्ध अनिवार्य रूपमा गर्नुपर्ने अवधि’ भनेर बुझ्नु ठीक हुँदैन।
पितृको मृत्यु तिथि थाहा भए मुख्य श्राद्ध सोही तिथिमा गर्ने परम्परा हो। तिथि थाहा नभएको, छुटेको वा विशेष परिस्थितिमा सर्वपितृ अमावस्यालाई महत्वपूर्ण अवसर मानिन्छ।
यस वर्षको सोह्रश्राद्ध
वि.सं. २०८३ सालमा पूर्णिमा श्राद्ध असोज १० गते परेको छ। त्यसपछि असोज ११ गतेदेखि आश्विन कृष्ण प्रतिपदासँगै पितृपक्षको मुख्य क्रम अघि बढ्छ।
यस वर्षको तिथिक्रमलाई स्पष्ट रूपमा राख्दा—
मिति तिथि श्राद्ध
असोज १० पूर्णिमा पूर्णिमा श्राद्ध
असोज ११ प्रतिपदा प्रतिपदा श्राद्ध
असोज १२ द्वितीया द्वितीया श्राद्ध
असोज १३ तृतीया तृतीया श्राद्ध
असोज १४ चतुर्थी चतुर्थी श्राद्ध
असोज १५ पञ्चमी पञ्चमी श्राद्ध
असोज १६ षष्ठी षष्ठी श्राद्ध
असोज १७ सप्तमी सप्तमी श्राद्ध
असोज १८ अष्टमी अष्टमी श्राद्ध
असोज १९ नवमी नवमी/मातृनवमी
असोज २० दशमी दशमी श्राद्ध
असोज २१ एकादशी एकादशी श्राद्ध
असोज २२ द्वादशी द्वादशी/मघा श्राद्ध
असोज २३ त्रयोदशी/चतुर्दशी क्रम सम्बन्धित तिथि श्राद्ध
असोज २४ औँसी सर्वपितृ अमावस्या तथा पितृ विसर्जन
तिथिको व्यवहारिक निर्धारणमा स्थानीय पञ्चाङ्ग र तिथि प्रवेश–समाप्तिको गणना महत्वपूर्ण हुने भएकाले कर्मकाण्डको वास्तविक समयका लागि आफ्नो क्षेत्रको मान्य पञ्चाङ्ग तथा कुलाचारलाई आधार मान्नु उपयुक्त हुन्छ।
यहाँ एउटा कुरा स्पष्ट हुनुपर्छ—षष्ठी दोहोरिँदैन। असोज १६ गते नै षष्ठी श्राद्ध हो। चतुर्थी असोज १४ गते, पञ्चमी असोज १५ गते र षष्ठी असोज १६ गते क्रमशः आउँछन्।
पूर्णिमा श्राद्धलाई समेत गणनामा राखेर ‘सोह्रश्राद्ध’को परम्परा बुझिन्छ। मुख्य पितृपक्ष भने प्रतिपदादेखि अमावस्यासम्मको कृष्णपक्षसँग सम्बन्धित हुन्छ।
तर्पण कति दिन गर्ने?
अब अर्को प्रश्न उठ्छ—पितृ तर्पण कति दिन गर्ने?
यसको उत्तर श्राद्धसँग मिसाउनु हुँदैन।
पितृपक्षको अवधि असोज ११ देखि असोज २४ गतेसम्म भए पनि सबै गृहस्थले अनिवार्य रूपमा एउटै प्रकारको तर्पण लगातार सबै दिन गर्नुपर्छ भन्ने एउटै नियम छैन।
पितृको मृत्यु तिथि थाहा छ भने मुख्य श्राद्ध र तर्पण सोही तिथिमा गर्ने परम्परा हो। कतिपय परिवारमा पितृपक्षभरि दैनिक तर्पण गर्ने कुलाचार हुन्छ। कतिपयले विशेष संकल्प लिएर नियमित तर्पण गर्छन्।
त्यसैले आफ्नो कुलाचार, गृह्यपरम्परा, वेदशाखा र आचार्यको निर्देशनलाई आधार मान्नु उपयुक्त हुन्छ।
अर्थात्—‘सोह्रश्राद्ध भयो, त्यसैले सबैले सोह्रै दिन अनिवार्य रूपमा एउटै प्रकारको तर्पण गर्नुपर्छ’ भन्ने निष्कर्ष मात्र शास्त्रीय परम्पराको एकमात्र व्याख्या होइन।
पितृकर्ममा तिथि प्रधान हुन्छ।
महालया अमावस्या र पितृ विसर्जन
पितृपक्षको अन्तिम दिनलाई विशेष महत्व दिइन्छ। सर्वपितृ अमावस्याका रूपमा चिनिने यस दिन आफ्नो पितृको निश्चित तिथि थाहा नभएका, तिथि छुटेका वा ज्ञात–अज्ञात सम्पूर्ण पितृको सामूहिक स्मरण गर्ने धार्मिक परम्परा छ।
यस वर्ष असोज २४ गते औँसी परेको छ। यही दिन पितृ विसर्जन तथा औँसी श्राद्ध गरिन्छ।
महालया शब्दसँगै पितृपक्षको भाव अझ व्यापक हुन्छ। व्यक्तिगत पितृको स्मृतिबाट सम्पूर्ण पितृसमुदायतर्फ श्रद्धा विस्तार हुन्छ।
यसैले सर्वपितृ अमावस्या एउटा परिवारको मात्र स्मृति होइन; ज्ञात–अज्ञात सबै पूर्वजप्रतिको सामूहिक श्रद्धाको अवसरका रूपमा बुझिन्छ।
मातृनवमी : आमाको स्मरण
पितृपक्षको नवमीलाई पनि विशेष महत्व दिइन्छ। मातृनवमीका रूपमा प्रचलित यस दिन दिवंगत आमा, बज्यै तथा मातृपक्षका महिलाको स्मरण गर्ने परम्परा छ।
यसले पितृकर्म केवल पुरुष पूर्वजको स्मरणमा सीमित छैन भन्ने महत्वपूर्ण सांस्कृतिक सन्देश दिन्छ।
जसरी जीवनमा आमाको स्थान अपरिहार्य छ, त्यसरी नै पितृस्मृतिमा मातृपक्षको स्थान पनि महत्वपूर्ण छ।
यही सन्दर्भमा गीता देवीको नदी किनारमा गरिएको तर्पणलाई केवल ‘महिलाले तर्पण गरिन्’ भन्ने दृश्यमा सीमित गर्नु उचित हुँदैन।
विभिन्न सम्प्रदाय, कुल, क्षेत्र र गृह्यपरम्परामा पितृकर्मका विधिमा अन्तर पाइन्छ। त्यसैले महिलाले तर्पण गर्न मिल्छ वा मिल्दैन भन्ने प्रश्नमा सबै परम्पराका लागि एउटै सार्वभौम निष्कर्ष दिनुभन्दा सम्बन्धित कुलाचार र आचार्यको विधिलाई आधार मान्नु सावधानीपूर्ण हुन्छ।
तर गीता देवीले व्यक्त गरेको मूल भावना—पूर्वजलाई सम्झने र श्रद्धा व्यक्त गर्ने—पितृकर्मको केन्द्रमा रहेको भावसँग जोडिन्छ।
कसलाई तर्पण गर्ने?
पितृ तर्पणमा कसलाई सम्झने भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।
परम्परागत रूपमा पिता, पितामह र प्रपितामहलाई विशेष स्थान दिइन्छ। त्यसैगरी माता, मातामह, मातामही तथा अन्य दिवंगत आफन्तको स्मरण गर्ने परम्परा पनि विभिन्न श्राद्धविधिमा पाइन्छ।
सन्तान नभई दिवंगत भएका आफन्त, परिवारमा स्मरण गरिनुपर्ने अन्य पूर्वज तथा नाम–गोत्र थाहा नभएका ज्ञात–अज्ञात पितृलाई विशेषतः सर्वपितृ अमावस्यामा सम्झने धार्मिक भावना पाइन्छ।
तर्पण गर्दा पितृको नाम र गोत्र थाहा भए उच्चारण गर्ने परम्परा छ।
उदाहरणका रूपमा—
> **ॐ [गोत्र] गोत्रस्य मम पिता [नाम] वसुरूपः तृप्यताम्।
> इदं तिलोदकं तस्मै स्वधा नमः।**
पितामहका लागि—
> **ॐ [गोत्र] गोत्रस्य मम पितामहः [नाम] रुद्ररूपः तृप्यताम्।
> इदं तिलोदकं तस्मै स्वधा नमः।**
प्रपितामहका लागि—
> **ॐ [गोत्र] गोत्रस्य मम प्रपितामहः [नाम] आदित्यरूपः तृप्यताम्।
> इदं तिलोदकं तस्मै स्वधा नमः।**
यी उदाहरणीय मन्त्र हुन्। वास्तविक श्राद्धकर्ममा आफ्नो कुलाचार, वेदशाखा तथा पुरोहितले सिकाएको मन्त्र र विधिलाई नै आधार मान्नु उचित हुन्छ।
पितृ तर्पण : परिवारको मौखिक इतिहास
पितृकर्मको एउटा सुन्दर विशेषता नाम र स्मृतिको सम्बन्ध हो।
जल अर्पण गर्दा केवल ‘कसैलाई’ होइन, आफ्नो पिता, आफ्नो बाजे, आफ्नो परबाजे, आफ्नो आमा, आफ्नी बज्यै र आफ्ना पूर्वजको स्मरण गरिन्छ।
त्यसैले तर्पण एउटा धार्मिक क्रियासँगै परिवारको मौखिक इतिहास जोगाउने अवसर पनि हो।
आजका धेरै बालबालिकालाई आफ्ना हजुरबा–हजुरआमाको पूरा नामसमेत थाहा नहुन सक्छ। त्यसपछिका पुस्ताको कुरा त झनै टाढाको हुन सक्छ।
यस्तो अवस्थामा पितृपक्ष परिवारका ज्येष्ठ सदस्यले आफ्ना सन्तानलाई भन्न सक्ने अवसर हो—
हाम्रा बाजे को थिए?
हाम्रो परिवार कहाँबाट आयो?
हाम्रा पूर्वजले के गरे?
उनीहरूले कस्तो जीवन बाँचे?
कुन कठिनाइ पार गरेर परिवारलाई यहाँसम्म ल्याए?
यस्ता प्रश्नको उत्तर खोज्दै जाँदा पितृ तर्पण एउटा धार्मिक कर्मबाट पारिवारिक स्मृतिको सामाजिक संस्थामा रूपान्तरण हुन्छ।
श्राद्ध, दान र सामाजिक उत्तरदायित्व
पितृकर्ममा अन्न, जल र दानको पनि महत्वपूर्ण स्थान छ। परम्परागत श्राद्धमा ब्राह्मण भोजन तथा दक्षिणाको विधान पाइन्छ।
यसको मूल भाव धार्मिक कर्ममा सहभागी व्यक्तिलाई सम्मानपूर्वक भोजन गराउनु र दान गर्नु हो।
समयसँगै समाजको स्वरूप बदलिएको छ। कतिपय परिवारले परम्परागत विधिअनुसार ब्राह्मण भोजन गराउँछन् भने कतिपयले पितृको सम्झनामा गरिब, असहाय वा आवश्यकतामा रहेका व्यक्तिलाई भोजन तथा सहयोग गर्ने अभ्याससमेत गरेका छन्।
तर परम्परागत श्राद्धविधि र सामाजिक सेवाबीचको सम्बन्ध बुझ्दा आफ्नो कुलाचारलाई आधार बनाउनु आवश्यक छ।
पितृको नाममा गरिएको दानको मूल्य केवल रकममा हुँदैन। त्यसमा निहित भावना महत्वपूर्ण हुन्छ।
नदीलाई पवित्र मान्ने संस्कार र हाम्रो जिम्मेवारी
पितृ तर्पणको प्रकृतिसँगको सम्बन्ध पनि अर्थपूर्ण छ।
जल, तिल, कुश, अन्न र फलफूलजस्ता प्राकृतिक द्रव्य प्रयोग हुने भएकाले यो कर्म प्रकृतिसँग प्रत्यक्ष जोडिएको देखिन्छ। नदी, पोखरी, तीर्थ वा जलाशयमा तर्पण गर्ने परम्परा पनि यसैसँग सम्बन्धित छ।
तर आज नदीमा तर्पण गर्दा अर्को जिम्मेवारी पनि जोडिएको छ—नदीलाई प्रदूषित नगर्ने।
प्लास्टिक, रासायनिक वस्तु, कृत्रिम सामग्री वा कुहिन कठिन वस्तु नदीमा फालेर धार्मिक कर्मको नाममा जल प्रदूषित गर्नु परम्पराको मूल भावसँग मेल खाँदैन।
जललाई पवित्र मान्ने संस्कारले जल संरक्षणको जिम्मेवारी पनि सम्झाउँछ।
पितृलाई अर्पण गरेको जल सफा नदीमा मिसियोस् भन्ने चाहना राख्ने संस्कारले नदीलाई फोहोर बनाउने अधिकार दिँदैन।
पितृऋण आर्थिक ऋण होइन
पितृऋणलाई आर्थिक ऋणका रूपमा बुझ्नु गलत हुन्छ।
पितृऋण भनेको जीवन, संस्कार, परिवार, भाषा, संस्कृति र अस्तित्वको स्रोतप्रति कृतज्ञता र दायित्व हो।
हिन्दू जीवनदर्शनमा पितृऋणलाई केवल सन्तान जन्माउने दायित्वमा सीमित गर्नु पनि पर्याप्त हुँदैन।
यसको व्यापक अर्थ हो—अभिभावकको सम्मान, परिवारको इतिहासको संरक्षण, संस्कारको निरन्तरता, वृद्ध पुस्ताको सम्मान र भावी पुस्तालाई जिम्मेवार समाज हस्तान्तरण गर्नु।
त्यसैले पितृकर्मको एउटा सुन्दर नैतिक सूत्र हुन सक्छ—
“मृत पितृलाई तर्पण र जीवित पितृलाई सम्मान।”
जल अर्पण गरेर दिवंगत आमाबुबालाई सम्झनु महत्वपूर्ण छ। तर जीवित आमाबुबा वृद्ध अवस्थामा हुँदा उनीहरूको सेवा नगर्नु र वर्षमा एक दिन ठूलो श्राद्ध गर्नु मात्र पितृऋण पूरा भएको अर्थमा लिन सकिँदैन।
पितृ तर्पणको व्यापक आध्यात्मिक अर्थ जीवित सम्बन्धको सम्मानसँग पनि जोडिन्छ।
श्राद्ध प्रदर्शन होइन, श्रद्धा हो
श्राद्धको मूल भाव नै श्रद्धासँग सम्बन्धित छ।
त्यसैले बाहिरी प्रदर्शनभन्दा भित्री भावलाई महत्व दिइन्छ। ठूलो खर्च, भव्य भोज वा सामाजिक प्रदर्शनभन्दा श्रद्धा, स्मृति र कृतज्ञता पितृकर्मको केन्द्रमा हुनुपर्छ।
श्राद्धलाई सामाजिक प्रतिस्पर्धा बनाउनु यसको मूल भावनासँग मेल खाँदैन।
आफ्नो क्षमता, कुलाचार र परम्पराअनुसार श्रद्धापूर्वक गरिने कर्म नै यसको सार हो।
पितृकर्ममा धनभन्दा भावना ठूलो हुन्छ।
भोजभन्दा स्मृति ठूलो हुन्छ।
प्रदर्शनभन्दा श्रद्धा ठूलो हुन्छ।
र कर्मकाण्डभन्दा कृतज्ञता गहिरो हुन्छ।
पितृ तर्पणको आधुनिक अर्थ
पितृ तर्पणलाई केवल मृत्यु र शोकसँग जोडेर हेर्दा यसको अर्थ अधुरो हुन्छ।
यो जीवित पुस्तालाई आफ्ना जरासँग जोड्ने संस्कार हो।
मानिसले तर्पण गर्दा एक क्षण आफ्नो अहंकारबाट बाहिर निस्कन्छ। उसले स्वीकार गर्छ—
“म एक्लै बनेको होइन।”
उसको शरीर अघिल्लो पुस्ताबाट आएको छ। उसको भाषा, संस्कृति, संस्कार, पारिवारिक स्मृति र सामाजिक पहिचान पनि अघिल्ला पुस्तासँग जोडिएको छ।
त्यसैले जलको एउटा अञ्जली केवल जल होइन—कृतज्ञताको प्रतीक बन्न पुग्छ।
मृत्युले मानिसको शरीरलाई संसारबाट अलग गर्छ। तर उसको नाम, कर्म, बोली, सन्तान र उसले छोडेको संस्कार परिवारको स्मृतिमा रहिरहन्छ।
श्राद्ध र तर्पण त्यही स्मृतिलाई धार्मिक भाषामा अभिव्यक्त गर्ने माध्यम हो।
जलको एउटा अञ्जली हातबाट बगाउँदा समय पनि बगिरहेको हुन्छ। तर त्यो क्षण मानिसले आफ्नो विगतलाई सम्झन्छ।
“तपाईंहरू नभएको भए म हुने थिइनँ।”
सायद यही एउटा वाक्यभित्र पितृ तर्पणको सम्पूर्ण दर्शन अटाउन सक्छ।
अतीतबाट भविष्यतर्फ
पितृ तर्पण केवल मृतकका लागि गरिएको कर्म होइन; जीवितका लागि पनि आत्मबोध हो।
यसले मानिसलाई आफ्नो सीमित वर्तमानबाट बाहिर निकालेर समयको लामो यात्रासँग जोड्छ।
“म कहाँबाट आएँ?” भन्ने प्रश्न उठाउँछ।
त्यसपछि अर्को प्रश्न जन्मिन्छ—
“मपछि आउने पुस्तालाई म के छोडेर जाँदैछु?”
यहीँबाट पितृकर्मको अर्को पक्ष सुरु हुन्छ—भावी पुस्ताप्रतिको दायित्व।
हामीले पूर्वजबाट प्राप्त गरेको संस्कार जोगाउने हो भने भावी पुस्तालाई पनि केही हस्तान्तरण गर्नुपर्छ।
घर, सम्पत्ति वा नाम मात्र होइन; सत्य, करुणा, ज्ञान, संस्कृति, भाषा, संस्कार र मानवता पनि हस्तान्तरण गर्नुपर्ने सम्पदा हुन्।
त्यसैले पितृ तर्पणको अर्थ केवल पछाडि फर्केर हेर्नु होइन; अगाडि हेर्नु पनि हो।
पूर्वजको स्मरण गर्दै वर्तमान पुस्ताले आफ्नो जीवनलाई जिम्मेवार बनाउने संकल्प गर्नु नै पितृकर्मको आधुनिक अर्थ हुन सक्छ।
सोह्रश्राद्ध : दशैंअघि आत्मस्मरण
वैदिक पितृयज्ञदेखि स्मृतिग्रन्थका तर्पणविधि, महाभारतका श्राद्ध प्रसंग, पुराणका आख्यान र आजको सोह्रश्राद्धसम्म आइपुग्दा एउटा साझा सूत्र देखिन्छ—
पूर्वजको स्मरण, श्रद्धा र कृतज्ञता।
नेपाली सनातन जीवनपद्धतिमा सोह्रश्राद्धको अर्को सांस्कृतिक अर्थ पनि छ।
यो दशैंजस्तो ठूलो उत्सवको पूर्वसन्ध्यामा आउने आत्मस्मरणको समय हो।
मानिस पहिले आफ्नो जरा सम्झन्छ, अनि उत्सवमा प्रवेश गर्छ।
पहिले पितृलाई सम्झिन्छ, अनि विजयादशमीको टीका लगाउँछ।
पहिले अतीतप्रति कृतज्ञ हुन्छ, अनि भविष्यतर्फ पाइला चाल्छ।
यस अर्थमा पितृपक्ष केवल एउटा धार्मिक अवधि होइन; यो जीवनको गति रोकिएर आफ्नो मूलतर्फ फर्कने समय पनि हो।
नदीबाट अन्तःकरणसम्म
नदी किनारमा उभिएकी गीता देवीको हातबाट बगेको पानी पनि अन्ततः त्यही भावको एउटा दृश्य हो।
पानी नदीमा मिसिन्छ। नदी समुद्रतर्फ जान्छ। जलको आफ्नै यात्रा हुन्छ।
तर तर्पण गर्ने व्यक्तिको मनमा अर्को यात्रा सुरु हुन्छ—आफ्नो विगततर्फ।
त्यहाँ पिता भेटिन्छन्।
माता भेटिन्छिन्।
बाजे–बज्यै भेटिन्छन्।
परबाजे–परबज्यैका नाम सम्झिन्छन्।
कहिलेकाहीँ नामसमेत थाहा नभएका पूर्वजको स्मृति आउँछ।
अनि मानिसले महसुस गर्छ—उसको जीवन केवल उसको आफ्नै कथा होइन।
ऊ एउटा लामो कथाको निरन्तरता हो।
उसको आज हिजोको परिणाम हो।
र उसको आजको कर्म भोलिको अतीत बन्नेछ।
पितृ तर्पणको यही अनुभूति हो।
जल हातबाट पृथ्वीमा झर्छ, तर श्रद्धा हृदयमा बस्छ।
मन्त्र मुखबाट उच्चारण हुन्छ, तर अर्थ जीवनमा प्रतिध्वनित हुन्छ।
कुश हातमा हुन्छ, तिल जलमा हुन्छ, तर मूलमा हुन्छ—कृतज्ञता।
पितृ स्मरणको अन्तिम सन्देश
पितृलाई सम्झनु भनेको केवल मृत्युलाई सम्झनु होइन।
जीवित आमाबुबाको सम्मान गर्नु पनि हो।
परिवारको इतिहास जोगाउनु पनि हो।
आफ्नो भाषा र संस्कारलाई अर्को पुस्तासम्म पुर्‍याउनु पनि हो।
दुःखमा साथ दिनु पनि हो।
असहायलाई भोजन गराउनु पनि हो।
प्रकृतिको संरक्षण गर्नु पनि हो।
र समाजप्रति जिम्मेवार बन्नु पनि हो।
यी सबै कृतज्ञताको व्यापक अभिव्यक्ति बन्न सक्छन्।
शास्त्रीय परम्परामा पितृलाई समर्पित भाव व्यक्त गर्ने मन्त्रहरूमा पनि यही श्रद्धा झल्किन्छ—
> **ॐ ये पितरः सोम्यासोऽग्निष्वात्ताः पितृमन्तः।
> तेभ्यो नमः स्वधा।**
विभिन्न वैदिक शाखा र कर्मकाण्डीय परम्परामा मन्त्रपाठमा पाठभेद हुन सक्छ। त्यसैले वास्तविक अनुष्ठानमा आफ्नो परम्परागत पाठ र आचार्यको निर्देशनलाई आधार मान्नु उचित हुन्छ।
अन्ततः पितृ तर्पणले मानिसलाई एउटा सरल तर गहिरो सत्य सम्झाउँछ—
कुनै पनि जीवन एक्लो जीवन होइन।
हामीभन्दा अगाडि असंख्य जीवन थिए। उनीहरूले बनाएको बाटो हुँदै हामी यहाँ आइपुगेका छौँ। हामीपछि पनि अर्को पुस्ता आउनेछ।
हाम्रो वर्तमान अतीतको परिणाम हो र हाम्रो आजको कर्म भविष्यको अतीत बन्नेछ।
यसैले पितृपक्ष केवल विगत सम्झने समय होइन; वर्तमानलाई जिम्मेवार बनाउने समय पनि हो।
महालया अमावस्याको साँझ पितृ विसर्जनसँगै एउटा धार्मिक अवधि समाप्त हुनेछ। नदी किनारमा अर्पण गरिएको अन्तिम अञ्जली पनि बग्नेछ। तर त्यस अञ्जलीसँग जोडिएको स्मृति सकिने छैन।
किनकि पितृ तर्पणको वास्तविक यात्रा नदीबाट सुरु भएर मानिसको अन्तःकरणमा पुग्छ।
पूर्वजको स्मरणबाट सुरु भएको यो संस्कार अन्ततः वर्तमान पुस्ताको चरित्रमा आएर पूर्ण हुन्छ।
त्यसैले पितृ तर्पणको अन्तिम अर्थ कुनै ठूलो कर्मकाण्डमा होइन, एउटा सरल भावमा भेटिन्छ—
“जसबाट जीवन प्राप्त भयो, जसबाट संस्कार प्राप्त भयो, जसले हामीलाई यहाँसम्म ल्यायो र जसको निरन्तरतामा हाम्रो अस्तित्व छ—ती सबै ज्ञात–अज्ञात पितृप्रति श्रद्धा र कृतज्ञता।”
अन्त्यमा पितृप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्दै—
> **ॐ पितृभ्यः स्वधा नमः।
> ॐ सर्वे पितरः तृप्यन्तु।
> श्रद्धया दीयतां तर्पणम्।
> कृतज्ञतया स्मर्यन्तां पितरः।
> ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥**
—प्रेमचन्द्र झा
(झा नेपाल पत्रकार महासंघ, रौतहटका पूर्व अध्यक्ष हुनुहुन्छ।)