✍️ जीवछ राउत बेलदार
(लेखक सामाजिक अभियन्ता हुनुहुन्छ)
सम्पर्क: ९८६४०००६६६)
मुख्य बुँदाहरू
ऐतिहासिक कोसेढुङ्गा: राष्ट्रिय जनगणना २०७८ ले बेलदार जातिलाई मुलुकका नयाँ सूचीकृत १७ जातजातिमा समावेश गरी कुल जातजातिको संख्या १४२ पुर्याएको छ।
जनसाङ्ख्यिक सङ्कट: देशभर बेलदार जातिको कुल जनसङ्ख्या मात्र ३,०३७ छ, जसले गर्दा यो समुदाय नेपालकै सबैभन्दा साना अल्पसङ्ख्यक र लोपोन्मुख समूहमा परेको छ।
श्रमको विस्थापन: आधुनिक मेसिनरी प्रविधि (डोजर, एक्काभेटर) को आगमनसँगै परम्परागत माटो खन्ने श्रम विस्थापित भएपछि युवा पुस्ता वैदेशिक रोजगारीमा निर्भर हुन बाध्य छ।
कानुनी जटिलता: दलितसरह सामाजिक–आर्थिक अवस्था भए पनि मधेसी दलितको सूचीमा समावेश नगरिँदा राज्यको लक्षित छात्रवृत्ति र विशेष सामाजिक सुरक्षा भत्ताबाट यो समुदाय वञ्चित छ।
१. पृष्ठभूमि: राज्यको दस्तावेजमा नाम, तर अधिकारको दोसाँधमा पहिचान
विविधतायुक्त नेपालको सामाजिक इतिहासमा कैयौँ समुदायहरू यस्ता छन्, जसले मुलुकको भौगोलिक तथा आर्थिक निर्माणमा आफ्नो रगत र पसिना त बगाए, तर राज्यको आधिकारिक अभिलेखमा समेटिन उनीहरूले दशकौँसम्म पर्खिनुपर्यो। तराई/मधेस क्षेत्रमा आदिमकालदेखि बसोबास गर्दै आएको सीमान्तकृत र अल्पसङ्ख्यक बेलदार जाति यस्तै एउटा विस्मृत समुदाय हो।
नेपाल सरकारको राष्ट्रिय जनगणना २०७८ (२०२१) यस समुदायका लागि एउटा ऐतिहासिक कोसेढुङ्गा साबित भयो। यस जनगणनाले दशकौँको अन्योल र भाषिक–सांस्कृतिक भ्रमलाई चिर्दै बेलदार जातिलाई मुलुकको नयाँ सूचीकृत १७ जातजातिहरूमा समावेश गर्यो। यससँगै नेपालमा कुल जातजातिको संख्या १२५ बाट बढेर १४२ पुगेको छ।
तथापि, राज्यको दस्तावेजमा नाम लेखिँदैमा र अलग्गै पहिचान स्थापित हुँदैमा यो समुदायको शताब्दीऔँ पुरानो आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक संघर्षको तस्बिर भने बदलिएको छैन। आज पनि बेलदार समुदाय पहिचान र अधिकारको दोसाँधमा उभिएर राज्यको मूलधारमा आउन संघर्ष गरिरहेको छ।
२. ऐतिहासिक पाटो: ‘बेलदार’ शब्दको उत्पत्ति र कृषि क्रान्तिको विस्मृत जग
ऐतिहासिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा बेलदार शब्द केवल एउटा जातिको नाम मात्र होइन, यो कठोर श्रम र पूर्वाधार निर्माणको इतिहास पनि हो। व्युत्पत्तिशास्त्रका अनुसार यो शब्द दुईवटा रैथाने शब्दहरू मिलेर बनेको छ: ‘बेल’ अर्थात् माटो खन्ने औजार (कोदालो वा खन्ती) र ‘दार’ अर्थात् त्यस औजारलाई चलाउने वा धारण गर्ने व्यक्ति।
“जसले जमिनलाई सम्याएर मधेसमा कृषि क्रान्तिको जग बसाल्यो, उनीहरू आफैँ आज भूमिहीन भएर ऐलानी जग्गामा जीवन बिताउन बाध्य छन्।”
प्राचीन र मध्यकालीन समयमा जब आजको जस्तो आधुनिक मेसिनरी प्रविधि (डोजर, क्रेन वा एक्काभेटर) को विकास भएको थिएन, त्यतिबेला तराई/मधेसको पूर्वाधार निर्माणको पूर्ण जिम्मेवारी यसै समुदायको काँधमा थियो। तराईका ठूला र ऐतिहासिक पोखरीहरू खन्ने, सिँचाइका लागि महिनौँ लगाएर नहर तथा कुलोहरू निर्माण गर्ने र सडकका ट्र्याकहरू खोल्ने काम बेलदारहरूले नै गरेका थिए। तराईको घना जङ्गल फँडानी गरी आजको ‘अन्न भण्डार’ बनाउने र भूमिलाई खेतीयोग्य तुल्याउने ऐतिहासिक प्रक्रियामा बेलदार श्रमिकहरूको विस्मृत योगदान छ।
३. जनसाङ्ख्यिक सङ्कट: ६ जिल्लामा सीमित ३ हजारको जनसङ्ख्या
राष्ट्रिय जनगणना २०७८ को तथ्याङ्कले बेलदार जाति कतिसम्म अल्पसङ्ख्यक छ भन्ने कुराको पुष्टि गर्दछ। प्रतिवेदनअनुसार नेपालभर यस जातिको कुल जनसङ्ख्या मात्र ३,०३७ रहेको छ।
मधेस प्रदेश: २,२७३ जना — धनुषा, महोत्तरी, सिरहा, बारा र पर्सामा मुख्य घनत्व।
लुम्बिनी प्रदेश: ७६४ जना — रुपन्देही, कपिलवस्तु र नवलपरासी (पश्चिम) मा समुदायको बसोबास।
४. सांस्कृतिक धरोहर र भाषिक पहिचानको सङ्कट
बेलदार समुदायको जीवनपद्धति मधेसको साझा र समृद्ध संस्कृतिसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको छ। समुदायले छठ, चौठचन, होली तथा दीपावलीलगायतका प्रमुख पर्वहरू आफ्नै परम्पराअनुसार मनाउने गर्दछ।
श्रमप्रतिको सम्मानका कारण माटो, पानी तथा परम्परागत औजारहरू—कोदालो र खन्ती—लाई समेत पूज्ने मौलिक संस्कृति रहेको लेखमा उल्लेख छ। विवाह तथा सामाजिक संस्कारमा मैथिली र भोजपुरी संस्कृतिको प्रभाव देखिन्छ।
बेलदार जातिको छुट्टै मौलिक मातृभाषा छैन। बसोबासको भूगोलअनुसार उनीहरूले स्थानीय भाषा बोल्छन्। बारा र पर्सामा भोजपुरी, धनुषा र सिरहामा मैथिली तथा लुम्बिनी क्षेत्रमा अवधी मिश्रित भोजपुरी प्रयोग हुने उल्लेख छ। नयाँ पुस्तामा नेपाली र हिन्दी भाषाको प्रभाव बढ्दै जाँदा स्थानीय बोलीसमेत लोप हुने सङ्कटमा रहेको लेखले जनाएको छ।
५. कानुनी हैसियत र आरक्षणको जटिलता
लेखअनुसार भौगोलिक र भाषिक अवस्थाका आधारमा बेलदार जाति मधेसी समुदायअन्तर्गत पर्दछ र मधेसी कोटाका लागि योग्य छ। तर ४५ प्रतिशत समावेशी सिटअन्तर्गत मधेसी कोटामा रहेका अन्य शिक्षित तथा आर्थिक रूपमा सबल समुदायसँग प्रतिस्पर्धा गर्न ३,०३७ जनसङ्ख्या भएको विपन्न समुदायलाई कठिनाइ हुने उल्लेख गरिएको छ।
लेखमा बेलदार समुदायलाई दलित सूचीमा नराखिए पनि सामाजिक तथा आर्थिक अवस्थाका दृष्टिले दलितसरह पछाडि रहेको दाबी गरिएको छ। यही कारण दलित लक्षित छात्रवृत्ति तथा विशेष कार्यक्रमबाट समुदाय वञ्चित भएको उल्लेख छ।
६. सामाजिक–आर्थिक अवस्था
लेखमा बेलदार समुदायको साक्षरता दर करिब ४० प्रतिशतको हाराहारीमा रहेको अनुमान प्रस्तुत गरिएको छ। गरिबी, चेतनाको कमी तथा सानै उमेरमा श्रम बजारमा प्रवेश गर्नुपर्ने बाध्यताका कारण विद्यालय छाड्ने दर उच्च रहेको उल्लेख छ।
भूमिहीनता पनि प्रमुख समस्या रहेको लेखमा उल्लेख छ। धेरै परिवारको नाममा खेतीयोग्य जमिन वा घरघडेरी नभएको र ऐलानी जग्गा, नदी किनार वा नहरका डिलमा बसोबास गर्ने अवस्था रहेको बताइएको छ। लालपुर्जा नहुँदा जनता आवास कार्यक्रमको लाभ लिनसमेत कठिनाइ हुने उल्लेख गरिएको छ।
७. सामाजिक विभेद र राजनीतिक प्रतिनिधित्व
कानुनी रूपमा दलित सूचीमा नरहे पनि मधेसको परम्परागत जात व्यवस्थामा बेलदार समुदायलाई तल्लो श्रेणीमा राखिएको लेखमा उल्लेख छ। ग्रामीण क्षेत्रमा पानी भर्ने क्रमलगायतका सूक्ष्म सामाजिक विभेद अझै कायम रहेको दाबी गरिएको छ।
न्यून जनसङ्ख्या र कमजोर आर्थिक अवस्थाका कारण स्थानीय तहमा समेत राजनीतिक प्रतिनिधित्व अत्यन्त न्यून रहेको र नीति निर्माणमा समुदायको आवाज कमजोर रहेको लेखमा उल्लेख छ।
८. आधुनिक श्रम बजारमा रूपान्तरण
डोजर, एक्काभेटरलगायतका प्रविधिको आगमनसँगै बेलदार समुदायको परम्परागत माटो खन्ने श्रम विस्थापित भएको लेखमा उल्लेख छ।
यसपछि समुदाय निर्माण क्षेत्रमा मिस्त्री, डकर्मी तथा पेन्टरका रूपमा काम गर्न थालेको तथा युवा पुस्ता रोजगारीका लागि कतार, साउदी अरब र मलेसियालगायतका मुलुकतर्फ जाने क्रम बढेको बताइएको छ। वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त रेमिट्यान्स घरायसी जीविकोपार्जन र आर्थिक सुधारको मुख्य आधार बनेको उल्लेख छ।
९. सामाजिक सुरक्षा भत्ताको कानुनी अन्योल
लेखअनुसार बेलदार समुदायको जनसङ्ख्या ३,०३७ मात्र भए पनि मधेसी समूहमा सूचीकृत भएकाले लोपोन्मुख आदिवासी/जनजातिलाई उपलब्ध गराइने विशेष सामाजिक सुरक्षा भत्ता पाउँदैन।
अर्कोतर्फ, गृह मन्त्रालयको राजपत्रमा प्रकाशित मधेसी दलितको सूचीमा समेत नपरेकाले दलितका रूपमा उपलब्ध हुने केही लक्षित सुविधा तथा भत्ताबाट समुदाय वञ्चित भएको लेखमा दाबी गरिएको छ।
१०. मधेसी दलितमा सूचीकरणको माग
बेलदार समुदायका अगुवा, सामाजिक अभियन्ता तथा समता फाउन्डेसनलगायतका नागरिक समाज संस्थाहरूले बेलदार जातिलाई आधिकारिक रूपमा मधेसी दलितको सूचीमा समावेश गर्न सरकारसँग माग गर्दै आएको लेखमा उल्लेख छ।
उनीहरूको तर्कअनुसार मुसहर, चमार वा दुसाधलगायतका समुदायसँग बेलदारको सामाजिक–आर्थिक अवस्था समान रहेकाले दलितसरह कानुनी संरक्षण पाउनुपर्ने माग गरिएको छ। राष्ट्रिय दलित आयोगको परिभाषालाई आधार बनाउँदै बेलदारलाई दलित सूचीमा समावेश गर्नुपर्ने तर्क प्रस्तुत गरिएको छ।
११. निष्कर्ष र आगामी बाटो
लेखअनुसार ऐतिहासिक रूपमा मुलुकको भौतिक संरचना निर्माणमा योगदान पुर्याएको बेलदार समुदाय अहिले पनि कानुनी अधिकार, सामाजिक न्याय र पूर्ण पहिचानका लागि संघर्षरत छ।
लेखमा राज्यले बेलदार जातिलाई ‘मधेसी दलित’ वा ‘अति–सीमान्तकृत विशेष संरक्षित समूह’ को स्पष्ट सूचीमा राख्दै शिक्षा, स्वास्थ्य बिमा र भूमिहीनका लागि आवासलगायत विशेष कार्यक्रम ल्याउनुपर्ने माग प्रस्तुत गरिएको छ।
