६ जेठ- एक रिपोर्टमा दाबी गरिएको छ कि स्मार्टफोन र सामाजिक सञ्जालका कारण विश्वभर जन्मदर तीव्र रूपमा घटिरहेको छ। विज्ञहरूका अनुसार मोबाइल र डिजिटल जीवनशैलीले मानिसहरूको सम्बन्ध, सामाजिक जीवन तथा परिवार योजनाको तरिकामा ठूलो परिवर्तन ल्याएको छ।
भारतको जनसंख्यासम्बन्धी अवस्था तीव्र रूपमा बदलिँदै गएको छ। करिब ३० वर्षअघि भारतमा एक महिलाले औसत ३.४ सन्तान जन्माउने गर्थिन्, तर अहिले यो संख्या घटेर २.० मा पुगेको छ। केवल भारत मात्र होइन, विश्वका धेरै देशमा जन्मदर तीव्र रूपमा घटिरहेको छ। धेरै देशमा अहिले एक महिलाले औसत दुईभन्दा कम सन्तान जन्माइरहेका छन्। केही स्थानमा त अधिकांश महिलाले सन्तान नै जन्माउन छाडेको अवस्था देखिएको छ। अब नयाँ रिपोर्टमा स्मार्टफोन र सामाजिक सञ्जाललाई पनि घट्दो जन्मदरको प्रमुख कारणमध्ये एक मानिएको छ।
विश्वभर जन्मदर लगातार घट्दै गइरहेको छ। धेरै देशहरूले यस गिरावटप्रति चिन्ता व्यक्त गर्न थालेका छन्, किनकि भविष्यमा यसले अर्थतन्त्र, रोजगारी बजार तथा वृद्ध जनसंख्यामा असर पार्न सक्ने बताइएको छ। रिपोर्टअनुसार अहिले मानिसहरूले पहिलेको तुलनामा मोबाइल र सामाजिक सञ्जालमा धेरै समय बिताउन थालेका छन्। यसले प्रत्यक्ष भेटघाट, मित्रता तथा सम्बन्ध निर्माणका अवसर घटाएको विज्ञहरूको भनाइ छ। यही कारण विवाह र सन्तान योजनासमेत लगातार पछाडि सर्दै गएको बताइएको छ।
धेरै अनुसन्धानले हाई-स्पीड मोबाइल इन्टरनेट र स्मार्टफोन तीव्र रूपमा पुगेका देशहरूमा जन्मदर पनि तीव्र रूपमा घटेको देखाएका छन्। यद्यपि विज्ञहरूका अनुसार महँगी, रोजगारीको दबाब तथा बदलिँदो जीवनशैली पनि यसका प्रमुख कारण हुन्।
किन घटिरहेको छ विश्वभर जन्मदर ?
पछिल्ला केही वर्षमा अमेरिका, युरोप, जापान, चीन लगायत धेरै देशमा जन्मदर तीव्र रूपमा घटेको छ। धेरै देशमा औसत सन्तान संख्या “Replacement Level” भन्दा तल पुगिसकेको छ। पहिले उच्च शिक्षा, रोजगारी र महँगीका कारण मानिसहरूले कम सन्तान जन्माउने विश्वास गरिन्थ्यो। तर अहिले नयाँ अनुसन्धानले स्मार्टफोन र सामाजिक सञ्जाललाई पनि ठूलो कारण मानेको छ।
स्मार्टफोनलाई मानिँदैछ ठूलो कारण
रिपोर्टअनुसार आजको युवा पुस्ताले पहिलेभन्दा धेरै समय स्क्रीनमा बिताइरहेको छ। मानिसहरू घण्टौं सामाजिक सञ्जाल, भिडियो एप, गेमिङ र च्याटिङमा व्यस्त रहने गरेका छन्। विज्ञहरूका अनुसार यसले प्रत्यक्ष भेटघाट र सम्बन्ध निर्माणको समय घटाएको छ। धेरै मानिस डिजिटल दुनियाँमा यति व्यस्त भइरहेका छन् कि उनीहरूको सामाजिक जीवन कमजोर बन्दै गएको छ। रिपोर्टमा स्मार्टफोनले वास्तविक जीवनको अन्तरक्रिया निकै कम गराएको र यसले सम्बन्ध तथा परिवार बनाउने निर्णयमा असर पारेको उल्लेख गरिएको छ।
युवाहरूमा सबैभन्दा बढी असर
अनुसन्धानले युवावर्गमा यसको असर सबैभन्दा बढी देखिएको जनाएको छ। अमेरिकामा सन् २००७ पछि किशोर जन्मदर (Teen Fertility Rate) करिब ७१ प्रतिशतले घटेको तथ्य सार्वजनिक गरिएको छ। अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार यही समय स्मार्टफोन र हाई-स्पीड मोबाइल इन्टरनेट तीव्र रूपमा लोकप्रिय भएका थिए। अन्य धेरै देशमा पनि यस्तै प्रवृत्ति देखिएको छ। जहाँ स्मार्टफोन तीव्र रूपमा पुगे, त्यहाँ जन्मदर पनि तीव्र रूपमा घटेको पाइएको छ।
सामाजिक सञ्जालले बदल्दैछ सम्बन्ध
विज्ञहरूका अनुसार सामाजिक सञ्जालले मानिसहरूको सोच र सम्बन्धको तरिकालाई परिवर्तन गरिरहेको छ। अहिले मानिसहरू वास्तविक जीवनभन्दा अनलाइन दुनियाँमा बढी समय बिताउन थालेका छन्। डेटिङ एप र सामाजिक सञ्जालले सम्बन्धप्रतिको अपेक्षा पनि परिवर्तन गरेको छ। धेरै मानिस सम्बन्धका विषयमा बढी अलमलिने वा बढी चयनशील बन्न थालेका छन्। यसका कारण दीर्घकालीन सम्बन्ध र विवाहजस्ता कुरा ढिलो हुन थालेका छन्।
यद्यपि विज्ञहरू स्पष्ट रूपमा केवल स्मार्टफोनलाई पूर्ण रूपमा जिम्मेवार मान्न नमिल्ने बताउँछन्। Reddit तथा सामाजिक सञ्जालका धेरै प्रयोगकर्ताले आजको समयमा घर किन्न र बालबालिकाको पालनपोषण गर्न अत्यधिक खर्चिलो भइसकेको प्रतिक्रिया दिएका छन्।
