श्रावण १३, जनकपुरधाम। साउन महिनाको शुक्ल पक्षको पञ्चमी तिथिमा नाग पञ्चमी पर्व मनाइन्छ। यस दिन सर्प देवताको पूजा गर्नाले जीवनमा आउने धेरै बाधाहरू हटेर शुभ फल प्राप्त हुन्छ भन्ने धार्मिक मान्यता छ।
हिन्दू धर्ममा श्रावण महिनालाई अत्यन्तै पवित्र र पूजनीय मानिन्छ। यस महिनाभरि भगवान शिवको पूजा गरिन्छ। यस महिनाको शुक्ल पक्षको पाँचौं दिन नागपञ्चमी पर्व मनाइन्छ। यस दिन नाग देवताहरूको पूजा गर्नाले जीवनमा आउने धेरै बाधाहरू हट्छन् र शुभ फल प्राप्त हुन्छ भन्ने धार्मिक मान्यता छ। यस अवसरमा भक्तजनहरूले व्रत बस्छन् र व्रत कथाको पाठ गर्छन् र सुख र समृद्धिको लागि प्रार्थना गर्छन्।
भविष्य पुराणको ब्रह्मपर्वमा नागपञ्चमीसँग सम्बन्धित एउटा विशेष कथा उल्लेख गरिएको छ। यस अनुसार सुमन्तु मुनिले राजा शतानिकलाई यस व्रतको महिमा सुनाएका थिए। भनिन्छ कि श्रावण शुक्ल पञ्चमीको दिन नागलोकमा विशेष पर्व मनाइन्छ। यस दिन गाईको दूधले सर्पहरूलाई स्नान गराउने व्यक्तिको सर्प देवताले कुललाई डरबाट मुक्त गर्छन् र कालसर्प दोषबाट मुक्ति पाउँछन्।
महाभारतमा वर्णन गरिएको एउटा घटना अनुसार, जब राजा जन्मेजयले आफ्नो पिताको मृत्युको कारणले सर्पहरूको विनाशको लागि यज्ञ गरे, त्यस यज्ञमा धेरै सर्पहरू जल्न थाले। त्यस समयमा आस्तिक मुनिले त्यो यज्ञ रोकेर सर्पहरूको रक्षा गरे। यो घटना पनि श्रावण शुक्ल पञ्चमीको तिथिमा भएको थियो।
प्रकृतिका पूजक वैदिक सनातन धर्मावलम्बीहरूले प्रकृति जन्य संरचनामा रहेका देव-देवी, पशु – पन्छी , ढुङ्गा – माटो, वृक्ष – वनस्पतिहरूलाई ईश्वरकै सृष्टिका रूपमा पूजा गर्दछन्।
यिनै भावनका आधारमा प्राकृतिक सन्तुलन कायम गर्ने कर्कट – गँगटो, वृश्चिक – बिच्छी, सरिसृप घस्रिने नाग – सर्प आदि विषधारी जीवलाई विशेष रूपमा पूजा गरिन्छ।
श्रावण शुक्ल पञ्चमीका दिन नागहरूलाई पानीका दह , तलाउ ,कुवा, ईनार , मन्दिर आदि जलाशयमा पूजा गर्नुका साथै विभिन्न आकारका चित्र कोर्दै घरको ढोका माथि गाईको गोबरमा नाग टाँसी कपास, दूबो, पैसा चढाइ पूजा गर्दै लावाका साथ दूधको धारा दिने प्रचलन रहेको। ब्रह्मको नागपाश, शिवको गहना, विष्णुको शेषशय्यासँग नागराजहरूको अन्तर सम्बन्ध रहेको छ। हामी आ आफ्नो कार्य सम्पादनका लागि घर बाहिर जान्छौं र घर फर्किंदा हामीमा अनेक प्रकारका सकारात्मक वा नकारात्मक भावहरूले प्रश्रय पाइरहेका हुन्छन् । ती नकारात्मक सोच र अदृश्य शक्तिलाई मूल ढोकामाथि रहेको नागको चित्रले सोधन गरी सकारात्मक भाव प्रदान गर्न मद्दत गर्दछ। घर भित्र पस्दा उभयचर प्राणीलाई शिरो भागमा पारी प्रवेश गर्नाले शान्ति र सकारात्मक उर्जा प्राप्तिको अनुभूत हुन थाल्दछ।
गाईको गोबरमा रोगलाई समन गरी आरोग्यता प्रदान गर्ने औषधीय गुण भएकोले लिपपोत गर्नु , पञ्चगव्यमा मिलाउनु , चित्रहरू टाँस्ने जस्ता कार्यहरूमा प्रयोग गरिनुमा यसमा रहेको आध्यात्मिक र भौतिक विषयले वैज्ञानिक पक्षलाई उजागर गर्दछ। विद्युतीय तरङ्ग, चट्याङ र अन्य कुनै अदृश्य शक्तिको प्रभाव घरमा नपरोस् भन्नका लागि उभयचरमा बस्ने सरिसृप प्राणीहरूलाई पूजन गर्दछौं। मानव जीवनमा आइ पर्ने समस्याहरूको न्युनिकरणका लागि प्रकृतिलाई आत्मसात गर्दै अगाडि बढ्ने क्रममा अति वर्षा, भूक्षय, चट्याङ आदिको कारण भौतिक क्षति सहित विषादीको दोष नलागोस् भन्नका लागि यी परोपकारी नागहरूको पूजा गरिन्छ। प्राकृतिक सन्तुलन कायम गरी नकारात्मक ऊर्जालाई सकारात्मक ऊर्जामा परिणत गराउने यिनीहरूको संरक्षण र पूजन गर्नु समृद्ध सनातनी परम्परा रहेको छ।
यश वर्ष साउन शुक्ल पक्षको पञ्चमी तिथि जुलाई २८(साउन-१२)मा राति ११:२४ बजे सुरु हुनेछ र जुलाई ३० ( साउन-१४)मा बिहान १२:४६ बजे समाप्त हुनेछ। उदय तिथि अनुसार, नाग पञ्चमीको पर्व जुलाई २९(साउन १३) मंगलबार मनाइनेछ। यस दिन पूजाको लागि शुभ समय बिहान ५:४१ बजेदेखि ८:२३ बजेसम्म हुनेछ। यसरी, पूजाको कुल अवधि लगभग २ घण्टा ४३ मिनेट हुनेछ।
