साउन १ , जनकपुरधाम । शिवराम झा —-जब आकाशमा बादलहरू मडारिन थाल्छन्, पृथ्वीमा हरियाली लहरिन्छ, चराचुरुङ्गीको चिरबिरले वातावरण गुन्जायमान हुन्छ—त्यही बेला सुरु हुन्छ हिन्दू धर्मको अत्यन्त पवित्र महिना साउन। यो महिना केवल ऋतु परिवर्तनको संकेत होइन, जीवनशैली, आहार, र आचरणको पुनर्मूल्यांकन गर्ने समय पनि हो।
साउन महिना विशेषगरी भगवान शिवको आराधना, व्रत–उपवास, दर्शन, पवित्र स्नान, र शाकाहारी भोजन को लागि परिचित छ। तर साउनमा शाकाहारी बन्ने परम्परा केवल धर्म वा नियम मान्ने अभ्यास होइन — यसको पछाडि गहिरो धार्मिक दर्शन, प्राचीन आयुर्वेदीय ज्ञान, र आधुनिक वैज्ञानिक तर्क लुकेको छ।
आज हामी साउनमा शाकाहारी बस्नुको धार्मिक, वैज्ञानिक, र सामाजिक पक्षहरू समेटेर एक सम्पूर्ण जीवनदर्शन प्रस्तुत गर्न गइरहेका छौं।
हिन्दू धर्ममा साउन महिना भगवान शिवको सबैभन्दा प्रिय महिना मानिन्छ। यसै महिनामा शिवको आराधना, व्रत र जलाभिषेक विशेष रूपमा गरिन्छ।
🔱 नीलकण्ठ कथा
पुराण अनुसार, समुद्र मन्थनका क्रममा निस्किएको कालकुट विषले सम्पूर्ण सृष्टि नष्ट गर्ने खतरा उत्पन्न भयो। देवता र दानव दुवैले समस्या समाधान गर्न भगवान शिवको शरण लिए। शिवले सबै विष पिउनु भयो र आफ्नै कण्ठमा राख्नुभयो, जसबाट उहाँ “नीलकण्ठ” कहलिनुभयो। विषको ताप कम गर्न देवताले साउन महिनाभर उहाँलाई जल अर्पण गर्ने परम्परा सुरु गरे।
शिवलाई प्रसन्न पार्न व्रत, सात्त्विक भोजन, र संयमित जीवनशैलीको अभ्यास गरिन्छ। सात्त्विकता भनेको यस्तो भोजन हो जुन हिंसारहित, शुद्ध, र चिन्तनशीलता बढाउने हुन्छ। साउनमा शाकाहारी बस्नु भनेको केवल खानामा नियन्त्रण राख्नु मात्र होइन, मन, शरीर, र आत्माको शुद्धताको अभ्यास पनि हो।
🪔 व्रत र संयम
धार्मिक मान्यता अनुसार, शाकाहारले मनलाई स्थिर बनाउँछ र शिवतत्त्वमा ध्यान केन्द्रित गर्न मद्दत गर्छ। व्रतको वास्तविक अर्थ केवल उपवास होइन, इन्द्रिय संयम, वाणीमा शुद्धता, र आत्मसंयम हो।शिवजी आफैं औघड, योगी, र सात्त्विक जीवनका प्रतीक हुन्। तसर्थ, उहाँको आराधनामा लसुन–प्याज, मासु, मदिरा जस्ता तामसिक पदार्थको त्याग गरिन्छ।
साउन महिना वर्षा ऋतुको मध्यबिन्दुमा पर्छ। वातावरण अत्यधिक नमीयुक्त हुन्छ। यस्तो बेला शरीरको भित्रि कार्यक्षमता (पाचन, रगत सञ्चार, इम्युनिटी) मा विभिन्न उतार–चढाव आउँछन्।
वर्षात्को समयमा वातावरणमा बढी आर्द्रता हुने भएकाले शरीरको पाचन शक्ति (Digestive Fire) कमजोर हुन्छ। आयुर्वेद अनुसार, कमजोर पाचन अवस्थामा गह्रौं भोजन (मासु, तारेको खाना, बोसोयुक्त परिकार) लिँदा एसिडिटी, ग्यास, पेट दुख्ने, वा जन्डिस समेत हुने खतरा हुन्छ।
बर्सात्का दिनमा पानीजन्य रोगहरू, जस्तै टाइफाइड, हैजा, डायरिया, र स्किन इन्फेक्सन बढ्ने गर्छ। मासुजन्य परिकारहरूमा ब्याक्टेरिया छिटो फैलिने सम्भावना हुन्छ, खासगरी ठिकसँग पकाउन नपाएमा।यसकारण शाकाहारी भोजन जस्तै कि:हरियो सागपात,फलफूल,दाल, भटमास, सुप आदि यी पचाउन सजिलो, ताजा, कम खतरा भएका तथा पोषणयुक्त विकल्प हुन्।
प्राचीन आयुर्वेद विज्ञानले मानव जीवनलाई पाँच तत्व (पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश) को सन्तुलनमा आधारित मानेको छ। वर्षा ऋतुमा वात र पित्त दोष बढी सक्रिय हुन्छन्।आयुर्वेद अनुसार साउनमा शाकाहारको कारण:शाकाहारी भोजनले वातपित्त सन्तुलन मिलाउँछ त्यसतै रोग प्रतिरोधात्मक शक्ति बढाउँछ,तातो मसला, घ्युयुक्त खाना र तामसिक पदार्थ त्याग गर्दा मानसिक शान्ति कायम रहन्छ।
शिवजी आफै जटाधारी, वृक्ष–प्रेमी, र प्रकृति–मित्र छन्। उहाँलाई बेलपत्र, दूध, घ्यू, चन्दन, आक, धतुरा आदि अर्पण गरिन्छ — यी सबै वनस्पति तत्त्व हुन्। यसले पनि देखाउँछ कि शिव–भक्तिमा वनस्पतिको महत्व कति उच्च छ।
शाकाहारी भोजनले केवल शरीरमा असर पार्दैन, यसको मनोवैज्ञानिक लाभ पनि हुन्छ। विभिन्न अनुसन्धानहरूले प्रमाणित गरेका छन् कि शाकाहारी भोजन गर्ने मानिसहरूमा:कम चिडचिडापन,बढी ध्यान क्षमता,सामाजिक–भावनात्मक सन्तुलन,परोपकार र शान्तिको भावनाबढि हुन्छ। साउनमा यो अभ्यास गर्दा समाजमा सद्भाव, सहिष्णुता, र अनुशासनको वातावरण निर्माण हुन्छ।
साउन महिनामा आमा–छोरी, बुहारी–सासू मिलेर बनाउने पारम्परिक परिकारहरू — जस्तै:साग, दाल, टमाटरको तरकारी,घ्यू–भात, खीर, चिउरा,फलफूल, गेडागुडी यी केवल शाकाहारी होइनन्, तिनीहरू परम्पराको स्वाद पनि हुन्। यो परिवारमा आपसी नाता बलियो बनाउने, प्रेमको आदानप्रदान गर्ने, र संस्कृति हस्तान्तरण गर्ने माध्यम हो।
ग्लोबल स्तरमा हरेक वर्ष World Vegetarian Day मनाइन्छ। वैज्ञानिकहरू भन्छन्, शाकाहारी जीवनशैलीले:ग्रीन हाउस ग्यास ३०% ले घटाउँछ,पानीको खपत कम गर्छ, वनजङ्गलको विनाश घटाउँछ त्यकारण साउनमा शाकाहारी बन्नु भनेको धर्मको पालन मात्र होइन, धर्तीको रक्षा पनि हो।
साउन महिनामा शाकाहारी बस्नु केवल एक धार्मिक अनुष्ठान होइन — यो आध्यात्मिक अनुशासन, शारीरिक उपचार, र सामाजिक शुद्धताको अभ्यास हो। यो महिनाले हामीलाई सिकाउँछ:> “संयम नै शक्ति हो। पवित्रता नै पूजा हो।”
हाम्रो संस्कृति यस्ता अभ्यासहरूबाट जीवनमा सन्तुलन ल्याउँछ। शाकाहारले केवल पेट होइन, हाम्रो चेतनालाई पनि हलुका बनाउँछ, शिव–तत्त्वमा समाहित हुन सजिलो बनाउँछ।
> 🌿 शुद्ध खानु, शुद्ध बोल्नु, शुद्ध सोच्नु — यही साउनको सार हो।
🕉 सात्त्विकता हाम्रो शक्ति हो, शाकाहार हाम्रो संस्कृति।
🔱 शिवको आराधना केवल पूजा होइन, जीवनशैली हो — संयमित र पवित्र।
