✍️ शिवराम झा” गुड्डु” —– नेपाल एक कृषि प्रधान देश हो जहाँ श्रमशक्ति सम्पन्न युवा वर्गको बाहुल्यता छ। तर विडम्बना, यहाँ उपलब्ध मानव संसाधनको भरपुर उपयोग हुन सकेको छैन। रोजगारको अवसरको अभाव, राजनीतिक अस्थिरता, शिक्षा र सीपको अव्यवस्था तथा भ्रष्ट शासन प्रणालीले गर्दा लाखौं नेपाली युवाहरू विदेशमा रोजगारीको खोजीमा जान बाध्य छन्। खाडी मुलुक, मलेसिया, कोरिया, जापान, अष्ट्रेलिया, अमेरिका र युरोपमा नेपालीहरूको उल्लेखनीय उपस्थिति छ।
विगत दुई दशकमा वैदेशिक रोजगारले नेपाली समाजको आर्थिक पक्षमा आमूल परिवर्तन ल्याएको छ। गाउँमा पक्की घर, मोटरसाइकल, सुनका गहना, सुविधा सम्पन्न जीवनशैली आजका नेपाली परिवारको पहिचान बनेका छन्। तर, यही परिवर्तनले सामाजिक संरचना, नैतिक मूल्य र सम्बन्धको जगलाई पनि हल्लाइरहेको छ।
नेपालको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (GDP) मा रेमिट्यान्सको योगदान झण्डै २५% भन्दा बढी छ। हरेक वर्ष अर्बौं रुपैयाँ विदेशबाट नेपाल भित्रिन्छ।
आर्थिक वर्ष ०८१/८२ को ११ महिनामा १५ खर्ब ३२ अर्ब ९३ करोड रुपैयाँ रेमिट्यान्स भित्रिएको छ ।राष्ट्र बैंकका अनुसार झण्डै ४५ लाखभन्दा बढी नेपाली विदेशमा रोजगारीरत थिए।यो रेमिट्यान्सले नेपालको आर्थिक स्थायित्व, विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा उल्लेखनीय योगदान पुर्याएको छ।ग्रामीण क्षेत्रमा पक्की घरको निर्माण, मोटरसाइकल, मोबाइल, इन्टरनेट, विद्युत्, शुद्ध खानेपानी जस्ता सुविधा विस्तार भएको छ।धैरै युवाहरूले विदेशबाट फर्केर व्यवसायिक खेती, उद्यमशिलता, होटल व्यवसाय, यातायात सेवा, सहकारी आदिमा लगानी गरेका छन्।बेरोजगार युवाहरूले विदेशमा रोजगारी पाएपछि घरेलु बेरोजगारी दर घटेको छ।गाउँमा बचेका सदस्यहरूले पनि पैसा प्रयोग गरेर सानो व्यवसाय सुरु गर्ने गरेका छन्।
वैदेशिक रोजगारले आर्थिक लाभ त दिएको छ तर यसले नेपाली समाजको सबैभन्दा बलियो आधार ‘परिवार’मा गहिरो असर पुर्याएको छ।श्रीमान् विदेश गएका परिवारमा श्रीमतीहरू भावनात्मक एक्लोपन, तनाव र सुरक्षाको कमी भोग्छन्।वैवाहिक सम्बन्धहरूमा गलतफहमी, सन्देह, वियोग र अन्ततः सम्बन्ध विच्छेद हुने दर बढ्दो छ।घरमा श्रीमान् वा श्रीमती नभएको अवस्थामा बाँकी सदस्यहरूमा सन्तुलन र अनुशासन कायम राख्न गाह्रो हुन्छ।अभिभावकको अभावमा हुर्केका बच्चाहरू ‘मनोरोग’, ‘लत’, ‘चुरोट–मादक पदार्थ’ सेवन, ‘डिप्रेसन’, ‘विद्रोह’ आदि समस्याबाट ग्रसित छन्।उनीहरूमा अनुशासनको अभाव, आत्मीयता र सामाजिक मर्यादाको बोध कमजोर हुने गर्दछ।कतिपय बच्चा ‘बाँकी आमाबुबा’ वा ‘हजुरबा/हजुरआमा’को संरक्षणमा बढेपनि आवश्यक भावनात्मक सम्बन्ध प्राप्त गर्न सक्दैनन्।
वैदेशिक रोजगारका कारण श्रीमान–श्रीमती छुट्टिएर लामो समय बस्दा वैवाहिक निष्ठा कमजोर भएको छ।नेपालमा रहेका महिला वा पुरुषले विवाहबाहेकको सम्बन्ध बनाउने प्रवृत्ति बढेको छ।वैदेशिक भूमिमा रहेकाहरूले पनि नयाँ सम्बन्ध बनाएपछि नेपाल फर्केपछि पारिवारिक टकराव सिर्जना हुन्छ।
धेरै महिला घरेलु कामदारका रूपमा खाडी मुलुकमा जान्छन्।उनीहरू यौन शोषण, अमानवीय व्यवहार, श्रम शोषण, मानसिक पीडा, भुक्तानी नपाउने अवस्था भोगिरहेका छन्।कतिपय महिला सम्पर्कविहीन हुने, तस्करीमा पर्ने वा मानसिक रोगी भएर फर्कने घटनाहरू सामान्य छन्।विदेश गएकी महिलामाथि समाजमा ‘उनी गलत काम गर्न गएकी’ भन्ने शंका गरिन्छ।पतिले विदेश बसेकी श्रीमतीको आचरणमाथि शंका राख्ने, निगरानी राख्ने र कहिलेकाहीँ सम्बन्ध विच्छेदसम्म जाने अवस्था देखिन्छ।समाजले महिलाको परिश्रमको सम्मान नगरेर चरित्र परीक्षणमा लगाउने मनोवृत्ति राखेको छ।
गाउँघरमा को कति कमाउँछ, कुन ब्रान्डको मोटरसाइकल किन्यो, कति तोलाको सुन किन्यो भन्ने होड चलेको छ।यो देखावटी संस्कारले ऋण लिइकनै महँगा भोज, विवाह, घुमघाम गर्ने प्रतिस्पर्धा बढाएको छ।विदेश गएका मानिसले पनि सामाजिक दबाबमा खर्च गर्नुपर्ने मानसिक तनाव भोग्नुपर्छ।वैदेशिक रोजगारमा जान ठूलो रकम ऋण लिइन्छ।जब विदेश पुगेपछि अपेक्षाकृत काम वा तलब नपाइएमा ऋण तिर्न सकिँदैन।कतिपयले आत्महत्या गर्नुपर्ने अवस्था आइपर्छ।समाजले पनि असफल प्रवासीलाई अपमानजनक दृष्टिले हेर्छ।
नेपालमै श्रम गर्ने व्यक्तिलाई ‘नालायक’ मान्ने सोच विकास भएको छ।वैदेशिक कमाइलाई मात्र सफलताको प्रतीक मानिँदैछ।आफ्नै देशमा सिँचाइ, निर्माण, कृषि, सेवामा काम गर्नुलाई हेप्ने प्रवृत्तिले सामाजिक विभेद उत्पन्न गरेको छ।
चाडपर्व, परम्परा, जात्रा, मेलामिलापमा प्रवासीहरूको सहभागिता घटेको छ।गाउँमा बस्ने बुढापाकाले छोराछोरी, नातिनातिनीलाई चाडपर्वमा देख्न पाउने आशा गुमाइरहेका छन्। संस्कार र संस्कृति को निरन्तरता टुटदैछ।
नेपालको शिक्षा प्रणाली सीपमूलक छैन।स्नातक र स्नातकोत्तर युवाहरू पनि विदेशमा सडक बुहारी, होटल कामदार, गाडी धोने काम गरिरहेका छन्।सरकारले रोजगारी सिर्जना गर्ने दीर्घकालीन रणनीति ल्याएको छैन।दूतावासहरू कर्मचारी केन्द्रित छन्, सेवा केन्द्रित होइनन्।श्रमिकका समस्यामा तत्काल सहयोग हुने संयन्त्र कमजोर छ।बीमा, विपद् राहत, पुनःस्थापना योजनाहरू प्रभावहीन छन्।
वैदेशिक रोजगारलाई व्यवस्थित बनाउनु पर्छ।वैदेशिक रोजगारमा जाने श्रमिकलाई अनिवार्य प्रशिक्षण, कानुनी परामर्श, मनोवैज्ञानिक समर्थन प्रदान गरिनुपर्छ।विदेशमा नेपाली श्रमिकका लागि ‘सुरक्षित रोजगार ग्यारेन्टी प्रणाली’ लागू हुनुपर्छ।वैदेशिक रोजगार बोर्डले श्रमिकको अवस्था नियमित अनुगमन गर्नुपर्छ।कृषि, पर्यटन, निर्माण र सेवाक्षेत्रमा रोजगारीका अवसर बढाउन सरकार र निजी क्षेत्रले साझेदारी गर्नुपर्छ।सीपमूलक तालिम, उद्यमशिलता प्रवर्द्धन, लघु–उद्योग विकास गर्न आवश्यक छ।स्वरोजगारका लागि सहुलियत ऋण, अनुदान र प्राविधिक सहयोग आवश्यक छ।महिलालाई आत्मनिर्भर बनाउन तालिम, कानुनी सुरक्षा, र सामाजिक पुनःस्थापनाको व्यवस्था गर्नुपर्छ।बालबालिका र युवा लक्षित मनोवैज्ञानिक परामर्श कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ।परम्परा, संस्कार, चाडपर्वको महत्त्वबारे जनचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गरिनुपर्छ।
वैदेशिक रोजगारले नेपाललाई आर्थिक रूपमा मजबुत पारेको यथार्थ हो। तर यति मात्र होइन—यो आर्थिक समृद्धिको पछाडि सामाजिक, नैतिक र मानवीय ह्रासको भयानक मूल्य लुकेको छ।
परिवार टुट्दैछन्, सम्बन्ध कमजोर हुँदैछन्, सन्तान दिशाहीन भइरहेका छन्, समाजमा विकृति गहिरिँदैछ। राज्य, समाज र परिवारले यस गम्भीर समस्यालाई समयमै सम्बोधन नगरे वर्तमानको आर्थिक चमकभित्र भविष्यको सामाजिक अन्धकार छिपिएको हुन सक्छ।
अतः आवश्यक छ—
“वैदेशिक आम्दानीसँगै सामाजिक मूल्यको संरक्षण, आर्थिक समृद्धिसँगै मानवीय सम्बन्धको पुनर्स्थापना।”
साँचो समृद्धि भनेको केवल पैसा कमाउनु होइन, आत्मीयता, संस्कृति, मर्यादा र सम्बन्ध जोगाउनु हो। त्यसैले वैदेशिक रोजगार व्यवस्थापनसँगै देशभित्र नै जीवन बाँच्न सकिने अवसर निर्माण गर्नु आजको आवश्यकता हो।
