असार ३१ ,जनकपुरधाम –शिवराम झा– एक नवविवाहिताको श्रद्धा, समाजको सौन्दर्य र संस्कृति संरक्षणको परम्परा
मिथिलाञ्चलको आकाश यसबेला मधुश्रावणीका लोकगीत, स्तुति र नवविवाहिताको हर्षोल्लासपूर्ण हाँसोले गुञ्जायमान छ। श्रावण महिनासँगै मिथिला क्षेत्रमा शुरू हुने मधुश्रावणी व्रत केवल एक धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन, महिला चेतना, पारिवारिक स्थायित्व, मिथिला संस्कृति र लोकधर्मको उत्सव पनि हो।
यो पर्व विशेषगरी विवाह भएको पहिलो वर्षकी नवविवाहिता महिलाले मनाउने परम्परा छ। श्रीमान्को दीर्घायु र दाम्पत्य समरसताका लागि व्रत बस्ने परम्परा आज पनि जीवित छ, जसले मिथिलाञ्चललाई अन्य नेपाली भूभागहरूबाट सांस्कृतिक रूपमा पृथक बनाएको छ।
मधुश्रावणी पर्व श्रावण महिनाको कृष्ण पक्ष पञ्चमीदेखि शुक्ल पक्ष तृतीयासम्म मनाइन्छ। यस वर्ष (२०८२) यो पर्व श्रावण १३ गतेदेखि २७ गतेसम्म, अर्थात् १५ दिन लामो हुनेछ। कुनै वर्ष तिथिको अनियमितताले दिन घटबढ हुन सक्दछ, तर प्रायः यो १५ दिनमै सम्पन्न हुने गर्छ।विवाहपछि पहिलो साउन महिनामा मात्र व्रत बस्ने नियम अनुसार, एउटी महिला जीवनमा एकपटक मात्र यो व्रत बस्छिन्। यो एकपल्टको पर्व हो तर यसले जीवनभरको संस्कार बनाउँछ।
मधुश्रावणीको अनुष्ठान माईतीघरमा सम्पन्न हुने परम्परा छ। विवाहपछिको पहिलो श्रावणमा नवविवाहिता आफ्नो माईतीमा गएर १५ दिनसम्म नित्य पूजापाठ, गीतगान र सामूहिक श्रद्धामा समर्पित हुन्छिन्।
ससुराल पक्षबाट पूजा सामग्री सहित माटोको सर्प (विषहरा) बनाइ नवविवाहिताको माईती पठाइन्छ। प्रत्येक दिन पूजाका लागि शुद्ध भोजन (अरवा भात) सूर्यास्तपूर्व उपलब्ध गराइन्छ। व्रतिको खानामा नुन निषेध गरिन्छ — जुन व्रतको कठोरता र पवित्रताको प्रतीक हो।
हरेक दिन साँझ नवविवाहिताहरूले सामूहिक रूपमा बगैँचा, पोखरी, पाटी-पौवा, मठ-मन्दिर पुगेर फूल, पात टिप्छन्, लोकगीत गाएर दुल्हिनको भेषमा रमाउँछन्। यसरी टिपिएको फूल/पातलाई ‘डाला’मा सजाएर घर ल्याइन्छ र भोलिपल्टको पूजामा प्रयोग गरिन्छ।
व्रति महिलाले महादेव, गौरी, विषहरा (सर्पदेवता), गणेश, चनाई, र गाईगोबरबाट बनाइएका मूर्तिहरूको विशेष पूजाआराधना गर्छिन्। पूजामा प्रयोग हुने पुरैन (कमलको पात) माथि आकर्षक आकृतिहरू कोरिन्छन्, जसले पूजास्थललाई आध्यात्मिक ऊर्जा दिन्छ।
प्रत्येक दिन पण्डिताइन वा महिला पुरोहितबाट मधुश्रावणी कथा श्रवण गरिन्छ। कथाको आरम्भ राजा श्रीकर र विषहराको उत्पत्तिबाट हुन्छ, त्यसपछि क्रमशः सुनाइने कथाहरू हुन्:मैना पञ्चमी,बिहुला-लखिन्दर कथा,मनसा देवी, मङ्गला गौरी व्रत,पृथ्वी जन्म कथा,समुद्र मन्थन,सतीको आत्मदाह यिनै कथाबाट नवविवाहिताले धार्मिक चेतना र सांस्कृतिक ज्ञान प्राप्त गर्छिन्।
पूजा स्थलमा १५ दिनसम्म अखण्ड दिप प्रज्वलन गरिन्छ, जुन नवविवाहिताको निगरानीमा राखिन्छ। यसले व्रतको निरन्तरता र श्रद्धाको उज्यालो झल्काउँछ। हरेक दिन बिहान-शाम पूजापछि गोसाइ गीत, पावैन गीत, अनि साँझमा कोहबर र सन्झौती गीतहरू सामूहिक रूपमा गाइन्छ — जसले सामाजिक समरसता र लोकसंस्कृतिको अभिवृद्धि गर्छ।
व्रत सुरु हुने अघिल्लो दिन ससुराल पक्षबाट व्रतिको लागि पूजा सामग्री, लुगा, मिठाइ, र पूजाका सम्पूर्ण सामग्रीहरू माईती पठाइन्छ। व्रतको पहिलो र अन्तिम दिन ‘अन्कुरी’ (भिजाएको बादाम) घरका मान्यजनलाई बाँडिन्छ, जसलाई शुभताको प्रतीक मानिन्छ।
पर्वको **अन्तिम दिन (समापन)**मा ‘टेमि दाग्ने’ परम्परा हुन्छ, जहाँ बलिरहेको दीपकको बत्ति नवविवाहिताको घुँडामा हल्का पोलिन्छ। यसलाई ‘दगनिया पावैन’ पनि भनिन्छ, जुन शुद्धिको प्रतीक मानिन्छ।
समापनको दिन नवविवाहिताको ससुरालबाट नयाँ लुगा, श्रृंगार, मिठाइ र पूजन सामग्री सहित परिवारका बडापाकाहरू आशीर्वाद दिन माईती आइपुग्छन्। यो दृश्य अत्यन्तै भावुक र पारिवारिक समर्पणको पराकाष्ठा हो।
मधुश्रावणी केवल पूजाको कर्मकाण्ड होइन। यो नारी चेतना, वैवाहिक उत्तरदायित्व, पारिवारिक मूल्यमान्यता र मैथिली लोकपरम्पराको जीवित उदाहरण हो। यसले नवविवाहितालाई समाज, धर्म र संस्कारसँग गहिरो सम्बन्ध राख्न अभिप्रेरित गर्छ।
आज जहाँ संसार व्यस्त र तात्कालिक लाभप्रति केन्द्रित हुँदैछ, मधुश्रावणी जस्ता पर्वले पारिवारिक सम्बन्धलाई पुनः परिभाषित गर्दै, स्त्रीको श्रद्धा र शक्ति प्रकट गर्ने माध्यम बनेको छ।
मधुश्रावणी पर्व एक धार्मिक विधि मात्र होइन, मिथिला सभ्यताको गहिरो अभिव्यक्ति हो। नवविवाहिताको निष्ठा, ससुराल र माईतीबीचको सम्बन्ध, समाजको सांस्कृतिक एकता, महिला सशक्तिकरण र लोकसंस्कृतिको निरन्तरताको आधार बनेको यो पर्वलाई संरक्षण गर्नु हामी सबैको दायित्व हो।
आजको सन्दर्भमा मधुश्रावणी जस्ता पर्वले ‘संवेदनाको संसार’ मा ‘संस्कारको सुरुवात’ गरिरहेको छ। यही नै छ – मिथिलाञ्चलको असल पहिचान, परम्पराको शाश्वत गाथा।
