जनकपुरधाम —शिवराम झा” गुड्डु”——– भगवान श्रीराम र जनकनन्दिनी सीताको ऐतिहासिक विवाहस्थल जनकपुरधाम आज पनि धार्मिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक गौरवको प्रतीकको रूपमा परिचित छ। तर दुःखद वास्तविकता के छ भने, यही गौरवको मुटु मानिने प्राचीन मणिमण्डप, जहाँ हजारौं वर्षअघि सीता–रामको दिव्य विवाह सम्पन्न भएको मानिन्छ, आज पनि राज्य, स्थानीय प्रशासन र महोत्सव आयोजकहरूको उपेक्षाको चपेटामा छ।
मन्दिर–केन्द्रित विवाह महोत्सव: सांस्कृतिक दृष्टिकोणको संकुचन
विवाहपञ्चमी महोत्सव जनकपुरधामको पहिचानसँग गहिरो रूपमा गाँसिएको पर्व हो। यो केवल धार्मिक उत्सव होइन, सांस्कृतिक, ऐतिहासिक र क्षेत्रीय चेतनाको जगेर्ना हो। तर पछिल्ला वर्षहरूमा यसको आयोजनात्मक स्वरूप जानकी मन्दिर परिसरमै सीमित बनाइँदै आएको छ।
महोत्सवका अधिकांश कार्यक्रमहरू जानकी मन्दिरको आँगन र वरिपरि केन्द्रित हुँदा, त्यो ऐतिहासिक स्थल — मणिमण्डप, जहाँ स्वयं जनक राजाले राम–सीताको विवाह गराएका थिए भन्ने मान्यता छ — ओझेलमा परेको छ।
यी प्रवृत्तिले जनकपुरको धार्मिक नक्सालाई मात्र होइन, मिथिला सभ्यताको ऐतिहासिक कथालाई पनि विकृत बनाइरहेको छ। मणिमण्डपलाई बाहिर राखेर गरिएको विवाह महोत्सव परम्पराको आत्मा बिनाको प्रदर्शन जस्तै बन्दै गएको छ।
इतिहासको केन्द्र मणिमण्डप किन छायामा ?
मणिमण्डप जनकपुरको पुरातन आत्मा हो — जहाँ ‘राजा जनक’ ले विश्वामित्र र श्रीरामको स्वागत गरेका थिए, र जहाँ ‘राम–सीता विवाह’ सम्पन्न भएको विश्वास गरिन्छ। यही मण्डपमा हरेक वर्ष साङ्गीतिक, धार्मिक र सांस्कृतिक अनुष्ठान हुने गर्थे।
तर पछिल्ला दशकमा राज्यका विभिन्न निकायहरूले यसलाई संरक्षणको सूचीमा राखे पनि पुनर्जीवनका ठोस प्रयास नगरेका हुन्।
पक्की संरचना निर्माणको नाममा जानकी मन्दिरको छेउमै “आधुनिक विवाह मण्डप” निर्माण गरियो, जसले मणिमण्डपको ऐतिहासिक महत्वलाई प्रतिस्थापन गरेको छ। न त मणिमण्डपमा नियमित पूजा, न सरसफाइ, न प्रचार–प्रसार। परिणामतः अहिले धेरै युवा पुस्ताले पनि विवाहपञ्चमीको मूल स्थलको नाम मात्र सुनेका छन्, देखेका छैनन्।
राजनीतिक र प्रशासनिक लापरवाही
जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका, मधेश प्रदेश सरकार र संघीय पर्यटन मन्त्रालय — सबैका नीति कागजमा “धार्मिक पर्यटन प्रवर्द्धन” लेखिएको पाइन्छ। तर जब व्यवहारमा हेर्ने हो भने, उनीहरूका प्राथमिकता मिडिया दृश्यता र भीड देखाउने कार्यक्रमहरूमा सीमित छन्।
मणिमण्डपको संरक्षण वा त्यहाँ कार्यक्रम सञ्चालन गर्न राजनीतिक इच्छाशक्ति देखिएको छैन। बरु, जानकी मन्दिर वरिपरिका व्यापारी र ठेकेदार हितसँग मेल खाने गरी संसाधन र ध्यान त्यहीँ केन्द्रित गरिन्छ।
यो केवल व्यवस्थापनको कमजोरी होइन, सांस्कृतिक असन्तुलन र ऐतिहासिक बेवास्ता हो। मणिमण्डपमा कार्यक्रम गर्दा सम्भवतः तत्काल मिडिया हेडलाइन नबन्न सक्छ, तर दीर्घकालीन रूपमा त्यो जनकपुरको सांस्कृतिक आत्मालाई पुनर्जीवन दिन सक्छ — जुन कुरा वर्तमान व्यवस्थाले बुझ्नै चाहेको छैन।
स्थानीयको आवाज: “हामीकहाँ इतिहास बाँचिरहेको छैन”
मणिमण्डप नजिक बस्ने स्थानीय वासिन्दाहरू वर्षौंदेखि गुनासो गर्छन् — विवाहपञ्चमी आउँदा मन्दिर वरिपरि झिलिमिली हुन्छ, तर उनीहरूको क्षेत्र सुनसान।
एक स्थानीय बिकरु राउतको शब्दमा, “पहिले पनि प्राचीन मणिमण्डप लाइ उपेक्षा गरियो र त्यसको निरन्तरता अहिले पनि जारी छ।”
यो केवल भावनात्मक कुरा होइन, पर्यटन अर्थतन्त्रसँग पनि प्रत्यक्ष सम्बन्धित विषय हो। यदि मणिमण्डपलाई सक्रिय र आकर्षक बनाइयो भने, जनकपुरमा बसाइ अवधि बढ्नेछ, पर्यटकहरूको घुम्ने क्षेत्र फराकिलो हुनेछ, र स्थानीय व्यवसायमा वृद्धि हुनेछ।
संरक्षणभन्दा प्रदर्शन ठूलो ?
आज विवाहपञ्चमी महोत्सव ‘भव्य र सभ्य’ नारा सहित मनाइन्छ — मञ्च, झाँकी, मेला, उद्घाटन, फोटो सेसन। तर यसको सांस्कृतिक मर्म र ऐतिहासिक सन्दर्भ भने हराउँदै गएको छ।
मणिमण्डपको मौनता बीच जानकी मन्दिरमा हुने मंचस्थ कार्यक्रमले प्रश्न उठाउँछ — के हामी इतिहासको श्रद्धा भन्दा देखाउने भव्यता बढी मन पराउन थालेका हौं ?
विवाहपञ्चमीको अर्थ केवल राम–सीताका मूर्तिलाई विवाहको प्रतीकमा देखाउने होइन, त्यो घटनास्थलको ऊर्जा र पवित्रता अनुभूत गराउने हो। त्यो आत्मा मणिमण्डपमा बस्छ, जसलाई बेवास्ता गर्नु भनेको मिथिला सभ्यताको स्मृतिलाई ओझेलमा धकेल्नु हो।
अब के गर्न सकिन्छ ?
१. मणिमण्डपलाई विवाहपञ्चमीको मूल केन्द्र घोषणा गर्नुपर्नेछ।
– प्रत्येक वर्षको विवाहपञ्चमीका कम्तीमा एक प्रमुख धार्मिक कार्यक्रम त्यहाँबाट सुरु वा सम्पन्न गर्न सकिन्छ।
२. संरक्षण र पूर्वाधार सुधारमा लगानी आवश्यक छ।
– सरसफाइ, विद्युतीय बत्ती, सूचना पाटी र पर्यटक सुविधाहरू थपिने हो भने मणिमण्डप धार्मिक गन्तव्य बन्न सक्छ।
३. जनकपुरधामको ‘धार्मिक नक्सा पुनर्संरचना’ आवश्यक छ।
– जानकी मन्दिर, मणिमण्डप, धनुषाधाम, मटिहानी जस्ता स्थलहरूलाई एकै सांस्कृतिक परिधिमा समेट्ने योजना बनाइनु पर्छ।
४. स्थानीय र प्रदेश सरकारको साझेदारीमा दीर्घकालीन योजना चाहिन्छ।
– छोटो अवधिका ‘मेला–मुखी’ कार्यक्रमले होइन, ऐतिहासिक पुनर्जागरण परियोजनाले मात्र जनकपुरको मूल स्वरूप फर्काउन सक्छ।
विवाहपञ्चमी केवल धार्मिक पर्व होइन, मिथिला सभ्यताको ऐतिहासिक स्मृति हो। त्यसको आत्मा मणिमण्डपमा बस्छ — जहाँ इतिहासले प्रेम, श्रद्धा र मर्यादाको गाथा लेखेको छ। तर दुर्भाग्यवश, आज त्यो पवित्र स्थल राजनीतिक र संस्थागत बेवास्ताको प्रतिक बनेको छ।
यदि जनकपुरले आफ्ना सन्तानहरूलाई गौरवशाली मिथिला देखाउन चाहन्छ भने, मणिमण्डपको पुनर्जीवन अब विलम्ब गर्न नहुने विषय हो।
किनभने, जानकी मन्दिर संस्कृतिको प्रतीक हो — तर मणिमण्डप इतिहासको आत्मा हो।
र आत्मा बिनाको पर्व, केवल उत्सव होइन — एक खोक्रो प्रदर्शन मात्र हो।
