३ असोज , काठमाडौ । तिब्बतमा ग्लेशियर ढहिएर नेपालमा आएको विनाशकारी बाढीले पूरै हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्रका लागि गम्भीर खतराको सङ्केत गरेको छ। वैज्ञानिकहरूले यो समस्या कुनै एक देशको सीमामा मात्र सीमित नभई साझा हिमाली क्षेत्रको संकट भएको बताएका छन्।
हिन्दुकुश हिमालयमा ग्लेशियरहरू अत्यधिक तीव्र गतिमा पग्लिरहेका छन् भने लामो समयदेखि जमेको जमिन (पर्माफ्रोस्ट) पनि अस्थिर बन्दै गएको छ। गत २६ अगस्टमा नेपाल र तिब्बतमा आएको आपदाको तीन सप्ताहपछि करिब ८ हजार मानिसको मृत्यु वा बेपत्ता भएको तथ्याङ्क सार्वजनिक भएको छ।
विशेषज्ञहरूले हिमाली देशहरूलाई साझा पहाड र नदीहरूको निगरानी बढाउन, डाटा आदानप्रदान गर्न तथा समयमै चेतावनी दिने र सुरक्षित स्थानमा मानिस पुर्याउने व्यवस्था मजबुत बनाउन अपिल गरेका छन्।
नर्वे सरकारकी शोध वैज्ञानिक मिरियम जैक्सनका अनुसार पृथ्वीको जमेको भाग (क्रायोस्फियर) मा अत्यन्तै छिटो परिवर्तन भइरहेको छ। उनले राष्ट्रिय सीमाभन्दा पर आंकडा र सूचना आदानप्रदान बढाउनुपर्ने बताइन्, किनकि आगामी दिनमा यस्ता आपदा अझै देखिन सक्छन्।
पर्यावरण सल्लाहकार संस्था ‘सिस्टेमिक’को पछिल्लो प्रतिवेदनअनुसार हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्रमा करिब ४० हजार ग्लेशियर छन्, तर तीमध्ये केवल २१ वटा मात्र पर्याप्त निगरानीमा छन्। यो विशाल क्षेत्र अफगानिस्तान, बंगलादेश, भूटान, चीन, भारत, म्यानमार, नेपाल र पाकिस्तानसम्म फैलिएको छ।
वैज्ञानिकहरूका अनुसार जलवायु परिवर्तन यो पूरै क्षेत्रका लागि गम्भीर चुनौती बनेको छ। सन् २०२३ को एक प्रतिवेदनमा सन् २०१०–१९ को दशकमा हिन्दुकुश हिमालयका ग्लेशियर अघिल्लो दशकको तुलनामा ६५ प्रतिशत बढी तीव्र गतिमा पग्लिएको पाइएको थियो। अझ चिन्ताजनक पक्ष के हो भने विश्वव्यापी तापमान वृद्धि औद्योगिक क्रान्तिअघिको स्तरभन्दा १.५ डिग्री सेल्सियसभित्र सीमित राखिए पनि यो शताब्दीको अन्त्यसम्ममा हिन्दुकुश हिमालयका करिब एक तिहाइ ग्लेशियर सकिन सक्छन्।
‘सिस्टेमिक’को प्रतिवेदनअनुसार भारतमा करिब २०० हिमतालको किनारा फुट्ने जोखिम उच्च छ। तीमध्ये ५६ ताल अत्यन्तै संवेदनशील श्रेणीमा पर्छन्। उत्तराखण्डमा सन् २०२१ मा र सिक्किममा सन् २०२३ मा यस्ता घटना भइसकेका छन्।
वैज्ञानिकहरूका अनुसार हरेक ग्लेशियरको निगरानी गर्न सम्भव छैन। त्यसैले ग्लेशियरमुनि ठूला बाँध, सहर वा गाउँ भएका क्षेत्रलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। उपग्रह, जमिनमा राखिएका सेन्सर र रडार इन्टरफेरोमेट्रीजस्ता प्रविधिबाट पहाडको हलचल, हिमपहिरो र हिमताल फुट्ने सङ्केत अग्रिम रूपमा प्राप्त गर्न सकिन्छ।
माउन्टेन हाइड्रोलोजिस्ट वाल्टर इमर्जीलका अनुसार निगरानीलाई ‘हट स्पट’ मा केन्द्रित गर्नु बढी व्यावहारिक हुन्छ। तर दुर्गम भूभाग र निगरानीको उच्च लागत भने ठूलो चुनौती हो।
काठमाडौंस्थित रेड क्रस रेड क्रिसेन्ट क्लाइमेट सेन्टरका सल्लाहकार माधव उप्रेतीका अनुसार २६ अगस्टको आपदा यति ठूलो थियो कि विद्यमान निगरानी र चेतावनी प्रणालीले समयमै पत्ता लगाउन सकेन।
इन्टरनेशनल कमिसन अन लार्ज ड्याम्सका अध्यक्ष देवेन्द्रकुमार शर्माले हिमाली देशहरूबीच तत्काल उत्तम सहयोग आवश्यक रहेको बताए, किनकि जलवायु परिवर्तनले राष्ट्रिय सीमा मान्दैन।
मिरियम जैक्सनले वैज्ञानिकहरूले वर्षौंदेखि यस्तो आपदाको सम्भावनाबारे चेतावनी दिँदै आएको तर अर्को ठूलो घटना कहिले हुन्छ भन्ने यकिन गर्न नसकिने बताइन्।
(स्रोत: दैनिक जागरण, भारतीय पत्रिका)
